Zaman, insanoğlunun en büyük gizemlerinden biridir. Akıp giden saniyeleri durdurmak, yüzyıllar sonrasına uyanmak, bilim kurgu filmlerinin vazgeçilmez temasıdır. Ancak bu tema, Hollywood senaristlerinden binlerce yıl önce, tarihin tozlu sayfalarında ve kutsal metinlerde "inancın zamanı büken gücü" olarak karşımıza çıkmıştı. Roma İmparatorluğu’nun zulmünden kaçan bir grup inançlı gencin, bir mağarada 300 yılı aşkın süre uyuyup uyanması... Hem Hristiyanlıkta "Seven Sleepers" (Yedi Uyuyanlar), hem de İslamiyet'te "Ashab-ı Kehf" (Mağara Arkadaşları) olarak bilinen bu olay, sadece bir efsane değil; zulme karşı direncin, ölümden sonra dirilişin ve sadakatin evrensel sembolüdür. Gelin, Efes’in (veya Tarsus’un) taşlı yollarından Kur’an-ı Kerim’in ayetlerine uzanan bu mistik zaman yolculuğuna birlikte çıkalım.
İmparatorun Gazabı ve Gençlerin İsyanı
Hikayemiz, M.S. 250 civarında, Roma İmparatoru Decius'un (İslam kaynaklarında Dakyanus) hüküm sürdüğü dönemde başlar. Decius, putperestliği canlandırmak isteyen ve İmparatorluk kültüne tapınmayı reddeden Hristiyanlara (o dönemin muvahhitlerine) korkunç işkenceler yapan bir liderdir.
Saray çevresinden veya soylu ailelerden gelen bir grup genç (sayıları kaynaklara göre değişir, ancak yaygın görüş 7 olduğudur), İmparator'un önünde eğilmeyi reddeder. Onlar, tek bir Yaratıcı'ya inanmaktadır. İmparator, gençliklerine vererek onlara "akıllarını başlarına almaları" için birkaç gün süre tanır ve şehirden ayrılır.
Bu fırsatı değerlendiren gençler, yanlarına sadık köpekleri Kıtmir'i de alarak şehirden kaçar ve bir dağdaki mağaraya sığınırlar.
309 Yıllık "Şekerleme"
Mağaraya sığındıklarında yorgundurlar. Dua ederler: "Rabbimiz! Bize katından bir rahmet ver ve şu işimizden bizim için bir çıkış yolu hazırla." (Kehf Suresi, 10). Ve o anda, biyolojik zaman onlar için durur. Göz kapakları ağırlaşır ve yüzyıllar sürecek o derin uyku başlar.
İnanca göre, onlar uyurken güneşin doğuşu ve batışı mağaranın konumuna göre ayarlanır, bedenleri çürümesin diye sağa sola çevrilirler. Kapıda ise ön ayaklarını uzatmış sadık köpekleri Kıtmir, nöbet tutmaktadır. Onları gören biri olsa, "uyanık olduklarını sanırdı" ama onlar derin bir uykudadır.
Zaman akar, imparatorlar değişir, Roma bölünür ve Hristiyanlık devletin resmi dini haline gelir. İmparator Decius öleli asırlar olmuştur.
Uyanış: "Bu Para Geçmiyor!"
Gençler uyandıklarında, sadece bir gün veya günün bir kısmı kadar uyuduklarını sanırlar. İçlerinden biri (Hristiyan kaynaklarında Malchus, İslami anlatılarda Yemliha), yiyecek almak için gizlice şehre iner. Ancak şehir değişmiştir. Binaların üzerinde haç işaretleri vardır, insanlar İsa'nın adını anmaktadır.
Asıl şok, fırıncıya ekmek parası uzattığında yaşanır. Fırıncı, 300 yıl önceki zalim İmparator Decius'un resmini taşıyan altın parayı görünce şaşırır. Genci hazine bulmakla suçlarlar ve yetkililere götürürler. Olayın aslı o an anlaşılır: Bu gençler, yüzyıllar önceki zulümden kaçan ve "kayıp" olarak bilinen o efsanevi gruptur.
Bu mucize, o dönemde "bedenen diriliş" konusunda şüpheleri olan halk ve yöneticiler için somut bir delil olur. Gençler, görevlerini tamamlamış olmanın huzuruyla tekrar uykuya dalar (veya vefat ederler).
Hristiyanlıkta "Seven Sleepers of Ephesus"
Hristiyan geleneğinde bu olay genellikle Efes (İzmir/Selçuk) ile ilişkilendirilir. İsimleri genellikle Maximilian, Jamblichus, Martinian, John, Dionysius, Exacustodianus ve Antoninus olarak geçer.
Batı dünyasında bu hikaye, 13. yüzyılda Jacobus de Voragine'nin yazdığı Legenda Aurea (Altın Efsane) kitabıyla popülerleşmiştir. Orta Çağ Avrupası'nda bu azizlere o kadar saygı duyulurdu ki, uykusuzluk çekenler onlara dua ederdi. Efes'teki Panayır Dağı'nın eteklerinde bulunan mağara kilisesi, yüzyıllarca bir hac merkezi olmuştur.
Kur’an-ı Kerim’de Ashab-ı Kehf
İslamiyet, bu kıssaya özel bir sure ayırmıştır: Kehf Suresi. Kur'an, olayın detaylarından (sayılar, isimler, yer) ziyade, verilen mesaja odaklanır.
Kur'an, gençlerin sayısıyla ilgili tartışmaları (3 kişiydiler 4.sü köpekleriydi, 5 kişiydiler 6.sı köpekleriydi gibi) gereksiz bulur ve "Onların sayısını Allah daha iyi bilir" diyerek konuyu kapatır. Önemli olan mucizenin kendisi ve Allah'ın kudretidir.
Ayrıca Kur'an'da köpeğin (Kıtmir) durumu o kadar zarif anlatılır ki, tasavvuf kültüründe Kıtmir, sadakatin sembolü olmuş ve "cennete gidecek hayvanlar" arasında sayılmıştır.
"Onları görseydin, uyanık sanırdın. Oysa onlar uykudadırlar." (Kehf, 18)
Coğrafi Bir Gizem: Mağara Nerede?
Bir tarih araştırmacısı olarak en çok karşılaştığım soru şudur: "Gerçek mağara hangisi?" Bu sorunun cevabı, inancın evrenselliğini kanıtlar niteliktedir; çünkü dünyanın dört bir yanında bu mağaraya sahiplenen onlarca şehir vardır.
-
Efes (Türkiye): Hristiyan dünyasının kabul ettiği en güçlü aday.
-
Tarsus (Türkiye): Eshab-ı Kehf Mağarası, İslami gelenekte en güçlü adaylardan biridir ve bugün önemli bir ziyaret yeridir.
-
Afşin (Kahramanmaraş/Türkiye): Dakyanus (Decius) şehri kalıntılarına yakınlığı ve mağaranın fiziksel özelliklerinin ayetlere uygunluğu ile UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne girmiştir.
-
Amman (Ürdün): Arkeolojik kazılarda ortaya çıkarılan ve yanında bir Bizans kilisesi ile cami kalıntısı bulunan mağara.
Sonuç: Zamanı Aşan Mesaj
Ashab-ı Kehf kıssası, sadece antik bir masal değildir. Bize, hakikatin zamanla değişmeyeceğini, inancın en karanlık mağaraları bile aydınlatabileceğini ve zamanın Yaratıcı'nın elinde bükülebilir bir kavram olduğunu hatırlatır.
Tarsus'ta, Efes'te ya da Amman'da... Hangi mağara "gerçek" olursa olsun, o mağaradan çıkan ışık, binlerce yıldır insanlığın "ölümden sonraki hayat" umudunu beslemeye devam ediyor. Belki de hepimizin, modern dünyanın gürültüsünden kaçıp sığınacağı, manevi bir mağaraya ihtiyacı vardır.
Kaynakça
Yerli Kaynaklar:
-
TDV İslâm Ansiklopedisi: Ashâb-ı Kehf Maddesi - (Cilt 3, Sayfa 465-467).
-
Kültür ve Turizm Bakanlığı: Afşin Eshab-ı Kehf Külliyesi.
-
Öztürk, Yaşar Nuri: Kur'an-ı Kerim Meali, Kehf Suresi Tefsiri.
Yabancı Kaynaklar:
-
The Catholic Encyclopedia: The Seven Sleepers of Ephesus.
-
Encyclopaedia Britannica: Seven Sleepers of Ephesus - Christian Legend.
-
Griffith, Sidney H.: The Bible in Arabic: The Scriptures of the 'People of the Book' in the Language of Islam. Princeton University Press.
Web Kaynakları:
-
UNESCO World Heritage Convention: Eshab-ı Kehf Kulliye (Islamic-Ottoman Social Complex).
