Güneydoğu Anadolu'nun kavurucu sıcağında, taş sokakların arasından geçerken burnunuza gelen o tanıdık, kavrulmuş fındıksı kokuyu hayal edin. Gaziantep denilince aklımıza hemen şerbetli tatlıların şahı baklava ve onun üzerini süsleyen zümrüt yeşili o mücevher gelir: Antep fıstığı. Halk arasında haklı bir gururla "Yeşil altın" olarak anılan bu meyve, yüzyıllardır damakları şenlendiriyor. Ancak, o sert kabuğun içinde saklanan bu yeşil hazinenin, sadece bir tatlı malzemesi olmadığını, sıkıldığında içinden akan zümrüt renkli sıvının antik çağlardan beri "gençlik sırrı" olarak saklandığını söylesek? Çoğumuzun sadece lezzetine odaklandığı, ancak aromaterapi ve kozmetik dünyasının sessiz sedasız baş tacı ettiği Antep fıstığı yağının (Pistacia vera), mutfak tezgahından lüks spa merkezlerine uzanan o yeşil yolculuğuna çıkıyoruz.
Saba melikesinin yasaklı meyvesi
Hikayemiz, günümüzden binlerce yıl öncesine, efsanelerin gerçeğe karıştığı dönemlere uzanıyor. Rivayete göre, güzelliği ve zekasıyla ünlü Saba melikesi Belkıs, Antep fıstığına o kadar düşkündü ki, bu meyveyi "kraliyet yiyeceği" ilan etmişti. Halkın fıstık yetiştirmesini ve yemesini yasaklamış, tüm hasadın sadece saray için toplanmasını emretmişti.
Melike Belkıs belki bencilce davranmıştı ama bir bildiği vardı. O dönemde saray hekimleri, bu fıstıktan elde edilen yağın cildi güneşin ve çöl rüzgarlarının yıpratıcı etkisine karşı koruduğunu, ona "kraliyet ışıltısı" verdiğini keşfetmişlerdi. Roma İmparatorluğu döneminde de bu gelenek devam etti; fıstık ağaçları, Suriye ve Anadolu topraklarından İtalya'ya, soyluların bahçelerini süslemek ve yağını çıkarmak üzere taşındı.
Rengindeki sır: Lutein ve klorofil dansı
Antep fıstığı yağını elinize aldığınızda, diğer sabit yağlardan (badem veya zeytinyağı gibi) çok farklı, koyu ve canlı bir yeşil renge sahip olduğunu görürsünüz. Bu renk, sadece görsel bir şölen değildir; yağın kimyasal gücünün bir kanıtıdır.
Bu yeşil tonu, içeriğindeki yüksek miktardaki Klorofil ve Lutein verir. Özellikle lutein, genellikle göz sağlığıyla ilişkilendirilse de, cilt için güçlü bir antioksidandır.
Cildi mavi ışığın (telefon ve bilgisayar ekranlarından yayılan ışık) ve uv ışınlarının yarattığı oksidatif strese karşı korur. Yani bu yağ, cildinize sürdüğünüzde aslında ona biyolojik bir kalkan giydirmiş olursunuz.
Cildi doyuran "kuru yağ"
Kozmetik dünyasında Antep fıstığı yağı, tıpkı fındık yağı gibi "kuru yağ" kategorisinde değerlendirilir. İçeriğindeki yağ asidi profilinde oleik asit (omega 9) ve linoleik asit (omega 6) dengesi o kadar mükemmeldir ki, cilde sürüldüğünde ağır, yapışkan bir tabaka bırakmaz. Cilt onu adeta bir sünger gibi içer.
Ancak onu asıl değerli kılan, E vitamini (tokoferol) içeriğidir. Antep fıstığı yağı, cildin elastikiyetini koruyan ve ince çizgilerle savaşan e vitamini açısından oldukça zengindir. Bu özelliğiyle, yaşlanma belirtilerine karşı savaşan serumların gizli kahramanıdır. Kuru, pul pul dökülen veya "yorgun" görünen bir cildiniz varsa, bu yağ ona kaybettiği nemi ve ışıltıyı geri kazandırır.
Saçların seramid koruyucusu
Antep fıstığı yağının hikayesi sadece ciltle sınırlı değildir; o aynı zamanda saçların da sadık bir dostudur. Saç telleri, dış etkenlere karşı kendini korumak için "seramid" adı verilen yağlara ihtiyaç duyar. Seramidler azaldığında saç kurur, kırılır ve matlaşır.
Yapılan araştırmalar, Antep fıstığı yağının, saçtaki seramid yapısını destekleyen ve saç teline nüfuz edebilen yağ asitlerine sahip olduğunu göstermektedir. Özellikle boyadan, ısıdan veya güneşten yıpranmış saç uçlarına uygulandığında, saçın nemini hapseder ve ona ipeksi bir yumuşaklık verir. Buna "saç botoksu"nun doğal hali diyebiliriz.
Gurme mutfakların son dokunuşu
Her ne kadar aromaterapi ve kozmetik alanındaki faydaları ön plana çıksa da, Antep fıstığı yağı aslında bir gastronomi şaheseridir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken ince bir çizgi vardır: Bu yağ, yüksek ısıda kızartma yapmak için fazla değerlidir (ve kimyasal yapısı buna çok uygun değildir).
Fransız şefler, bu yağı "bitiş yağı" (finishing oil) olarak kullanır. Izgara edilmiş bir sebzenin, kremalı bir çorbanın, taze bir salatanın veya vanilyalı bir dondurmanın üzerine gezdirilen birkaç damla Antep fıstığı yağı, tabağa o karakteristik fıstık aromasını ve zenginliğini katar. O, yemeğin tadını değiştirmekten ziyade, onu bir üst seviyeye taşıyan bir aksesuardır.
Soğuk sıkımın önemi
Tüm bitkisel yağlarda olduğu gibi, Antep fıstığı yağında da kaliteyi belirleyen şey üretim yöntemidir. Fıstıklar kavrulduğunda aroması artar, bu yüzden yemeklik yağlar genellikle hafif kavrulmuş fıstıktan yapılır.
Ancak kozmetik amaçlı, cilde şifa vermesi için kullanılacaksa, "soğuk sıkım" (cold press) yöntemiyle, kavrulmadan, ısıl işlem görmeden elde edilmiş olması gerekir. Çünkü yüksek ısı, o bahsettiğimiz e vitaminini ve antioksidanları yok edebilir. Gerçek şifa, fıstığın ham halindeki o özdedir.
Sonuç: Yeşil altının hakkını vermek
Mezopotamya'nın bereketli topraklarından çıkıp, önce kraliçelerin saraylarına, sonra baklava tepsilerine ve nihayetinde modern insanın bakım ritüellerine giren Antep fıstığı yağı, doğanın cömertliğinin en güzel kanıtlarından biridir.
Bir dahaki sefere bir Antep fıstığı yediğinizde, damağınızda bıraktığı o eşsiz tadın ötesini düşünün. O küçük yeşil çekirdeğin içinde, cildinizi yenileyen, saçınızı parlatan ve binlerce yıllık bir mirası taşıyan güçlü bir öz saklı. Belki de "yeşil altın" denmeyi, sadece fiyatından dolayı değil, sunduğu bu şifalı dokunuştan dolayı hak ediyordur.
Kaynakça
Kitaplar:
-
Alasalvar, Cesarettin & Shahidi, Fereidoon. Tree Nuts: Composition, Phytochemicals, and Health Effects. CRC Press, 2008. (Antep fıstığı yağının kimyasal kompozisyonu ve sağlık etkileri üzerine - Sayfa 105-118).
-
Parker, Susan M. Power of the Seed: Your Guide to Oils for Health & Beauty. Process, 2014. (Sabit yağların kozmetik profilleri).
Makaleler ve bilimsel yayınlar:
-
Küçüköner, E. & Yurt, B. "Some Chemical Characteristics of Pistacia vera Varieties Produced in Turkey". European Food Research and Technology. (Türkiye'deki fıstık türlerinin yağ asidi analizleri).
-
Garcia, J.M. et al. "Virgin pistachio oil quality in comparison with virgin olive oil". Journal of the American Oil Chemists' Society. (Zeytinyağı ile karşılaştırmalı kalite analizi). Makale linki
-
Martínez, M.L. et al. "Cosmetic potential of pistachio oil". International Journal of Cosmetic Science. (Kozmetik potansiyeli ve cilt bariyeri üzerindeki etkileri).
Web kaynakları:
-
Gaziantep Ticaret Borsası: Antep Fıstığı Sektör Raporları.
-
PubMed: Antioxidant activity of Pistacia vera oil. Erişim linki
Etiketler:
antep fıstığı yağı, pistacia vera, aromaterapi, doğal cilt bakımı, e vitamini, lutein, soğuk sıkım yağlar, gaziantep, saç bakımı, gurme yağlar
