Tarihi çarşıların baharat kokulu dar sokaklarında dolaşırken, önündeki çuvalda "safran" yazan ama fiyatı şaşırtıcı derecede ucuz olan o turuncu-kırmızı çiçekleri mutlaka görmüşsünüzdür. Satıcıya sorduğunuzda hafifçe gülümser ve "yerli safran bu" der. İşte o bitki, yüzyıllardır pahalı safranın "fakir akrabası" muamelesi gören, ancak aslında kendi başına bir imparatorluk kurmayı hak eden Aspir (Carthamus tinctorius) bitkisidir. Çoğu insan onu sadece pilava renk veren ucuz bir boya maddesi sanır. Oysa o dikenli yaprakların ve turuncu püsküllerin altında saklanan tohumlar, modern tıbbın "konjuge linoleik asit" (cla) adını verdiği ve metabolizmayı ateşleyen bir sırrı taşır. Mısır firavunlarının mezarlarından bugünün zayıflama diyetlerine uzanan bu turuncu serüveni, bir dedektif titizliğiyle incelemeye hazır mısınız?

Getty Images

Firavunların son yolculuk arkadaşı

Aspirin hikayesi, günümüzden yaklaşık 4000 yıl önceye, Antik Mısır'a dayanır. Arkeologlar, Kral Tutankamon'un mezarını açtıklarında, genç firavunun boynundaki çelenklerin arasında kurumuş aspir çiçekleri buldular. O dönemde bu bitki, yağından ziyade kumaşları boyamak için kullanılırdı. Mısırlılar, mumyaları sardıkları keten kumaşları aspir çiçekleriyle o karakteristik sarı-kırmızı renge boyarlardı.

Yüzyıllar boyunca tekstil endüstrisinin "kırmızı" kaynağı olan aspir, 20. yüzyılda sentetik boyaların icadıyla işsiz kaldı. Ancak tam "tarihe karışacak" derken, bilim insanları onun tohumlarındaki yağı keşfettiler. Bu keşif, bitkinin kaderini değiştirdi; artık o bir boya değil, bir şifaydı.

İki farklı yüzü olan yağ: Mutfak mı, eczane mi?

Aspir yağını anlamak için önce küçük bir kimya dersine ihtiyacımız var. Çünkü doğada iki farklı aspir yağı türü bulunur ve bunları karıştırmak, bir şefin tuz yerine şeker kullanması kadar büyük bir hatadır.

Shutterstock

1. Yüksek oleik asitli (omega-9) aspir yağı: Bu, mutfağın kahramanıdır. Zeytinyağına benzer bir yapıdadır, ısıya çok dayanıklıdır. Kızartmalarda ve yüksek ısılı yemeklerde kullanılır, yanmaz ve bozulmaz.

2. Yüksek linoleik asitli (omega-6) aspir yağı: İşte hikayemizin asıl kahramanı budur. Isıtılmaması gerekir. Soğuk presle elde edilen bu tür, vücudun üretemediği ve dışarıdan almak zorunda olduğu esansiyel yağ asitleri bakımından dünyadaki en zengin kaynaklardan biridir. Aromaterapi ve fitoterapide kullanılan "mucize" işte bu şişededir.

Göbek yağlarının korkulu rüyası: Cla efsanesi

2000'li yılların başında aspir yağı, bir anda diyet listelerinin zirvesine oturdu. Sebebi, içeriğindeki linoleik asidin, vücutta Konjuge linoleik asit (cla) formuna dönüşebilme potansiyeliydi.

Peki, bu cla vücutta ne yapıyor? Bilimsel teorilere göre bu molekül, vücudun yağ depolama emrini veren enzimlerini (lipoprotein lipaz) bloke ediyor. Yani yediğiniz yemeğin yağa dönüşüp göbeğinize yerleşmesini zorlaştırıyor. Aynı zamanda, depolanmış yağların enerji olarak yakılmasını teşvik eden "karnitin" sistemini destekliyor.

Ancak burada dürüst bir araştırmacı notu düşmek gerekir: Aspir yağı tek başına bir sihirli değnek değildir. "Ben sabah aspir yağımı içeyim, akşam pizzamı yiyeyim" derseniz, hayal kırıklığına uğrarsınız. O, düzenli egzersiz yapan bir metabolizmanın "ateşleyicisi"dir, tek başına yakıtı değil.

Cildin su tutkalı: Seramid üretimi

Aromaterapi dünyasında aspir yağına "kuru yağ" denir. Cilde sürüldüğünde saniyeler içinde emilir ve geriye sadece ipeksi bir his bırakır. Bu özelliği, onu yağlı ve akneli ciltler için vazgeçilmez kılar.

Genellikle "sivilceli cilde yağ sürülmez" inancı yaygındır. Oysa aspir yağı, gözenekleri tıkamayan (komedojenik derecesi 0 olan) nadir yağlardandır. İçeriğindeki yüksek linoleik asit, cildin kendi koruyucu bariyeri olan seramidlerin üretimini tetikler.

Seramidler, cildin tuğlalarını bir arada tutan harç gibidir. Bu harç sağlam olduğunda cilt su kaybetmez, dışarıdan gelen bakteriler içeri giremez. Özellikle egzama, sedef veya aşırı kuruluk yaşayanlar için aspir yağı, hasar görmüş duvarı onaran usta bir sıvacıdır.

Saçların gizli nemlendiricisi

Aspir yağı, saç bakımında da sessiz bir devrimcidir. Saç derisine masaj yaparak uygulandığında, kan dolaşımını hızlandırır (bunu içeriğindeki oleik asit yapar) ve saç köklerini besler.

Ama asıl marifeti, saçın nem dengesini korumasıdır. Kimyasal işlem görmüş, kurumuş ve saman gibi olmuş saç uçlarına sürüldüğünde, saç teline nüfuz ederek nemi hapseder. Üstelik hindistan cevizi yağı gibi saçı ağırlaştırmaz veya yıkaması zor bir yağlılık bırakmaz.

Soğuk mu, sıcak mı? Tüketim kılavuzu

Aspir yağının şifasından faydalanmak istiyorsanız, şişenin üzerindeki "soğuk sıkım" (cold press) ibaresini mutlaka aramalısınız. Isıl işlem görmüş veya rafine edilmiş yağlar, o değerli linoleik asidi ve e vitaminini kaybeder.

Bu yağı bir ilaç gibi düşünün. Sabahları aç karnına bir tatlı kaşığı içilebilir veya salataların üzerine sos olarak dökülebilir. Ancak asla bu değerli "soğuk sıkım" yağı ile soğan kavurmaya kalkmayın. Isı, onun içindeki biyolojik hazineyi yok eder ve sıradan bir yağa dönüştürür.

Sonuç: Dikenlerin arasındaki turuncu kalp

Yüzyıllarca sadece rengi için sevilen, "safranın taklidi" diye küçümsenen aspir, aslında doğanın bize sunduğu en kompleks kimya laboratuvarlarından biridir. O, firavunların mezarından çıkıp modern insanın metabolik sorunlarına çare olmaya çalışan kadim bir dosttur.

Bir dahaki sefere aktarda o turuncu çiçekleri gördüğünüzde, onlara sadece bir boya gözüyle bakmayın. O dikenli bitkinin kalbinde, cildinizi onaran, metabolizmanızı ateşleyen ve tarihin derinliklerinden gelen altın renkli bir sıvı saklı.

Kaynakça

Kitaplar:

• Smith, J.R. Safflower. AOCS Press, 1996. (Aspir bitkisinin tarihi, biyolojisi ve kimyası üzerine en kapsamlı akademik kaynak).

• Parker, Susan M. Power of the Seed: Your Guide to Oils for Health & Beauty. Process, 2014. (Aspir yağının kozmetik özellikleri ve linoleik asit profili - Sayfa 150-153).

Makaleler ve bilimsel yayınlar:

• Norris, L.E. et al. "Comparison of dietary conjugated linoleic acid with safflower oil on body composition in obese postmenopausal women with type 2 diabetes mellitus". The American Journal of Clinical Nutrition, 2009. (Aspir yağı ve cla'nın vücut kompozisyonu üzerindeki etkileri üzerine klinik çalışma). Makale linki

• Dajani, E.Z. et al. "Overview of the preclinical and clinical effects of safflower". Journal of Physiology and Pharmacology. (Genel sağlık etkileri ve farmakolojik özellikler).

Web kaynakları:

• T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı: Aspir Tarımı ve Yağ Bitkileri Raporu.

• National Institutes of Health (NIH): Safflower Oil and Linoleic Acid Benefits. Erişim linki