Günümüzden tam 800 yıl önce, Diyarbakır’daki Artuklu Sarayı’nın avlusunda duran devasa bir fil hayal edin. Bu sadece bir heykel değil; üzerinde ejderhaların süzüldüğü, bir ankanın öttüğü, kâtiplerin kalem oynattığı ve her yarım saatte bir küçük bir tiyatro sahnesi gibi harekete geçen dünyanın en karmaşık mekanizmasıydı. Bu, Ebû’l İz El Cezeri’nin ünlü "Filli Su Saati" idi. Modern sibernetiğin ve robotik biliminin babası olarak kabul edilen Cezeri, Leonardo da Vinci'den yüzyıllar önce mekanik sistemlerin efendisi olmuştu. Peki, bu saati diğerlerinden ayıran ve onu bir "Ortaçağ harikası" yapan sır neydi?
Robotların Atası: Cizreli Bir Deha
Ismail el-Cezeri, bugünkü Şırnak’ın Cizre ilçesinde doğmuş ve 25 yıl boyunca Artuklu sarayında başmühendis olarak görev yapmıştı. Onun vizyonu, sadece işleyen makineler yapmak değil, bu makinelere birer "ruh" yani otomatik bir işleyiş kazandırmaktı. 1206 yılında kaleme aldığı ve kısa adı Kitab-ül Hiyel olan eseri, bugün mühendisliğin "Kutsal Kitabı" sayılıyor.
Filli Saat: Bir "Dünya Birliği" Sembolü
Filli Su Saati, Cezeri'nin sadece teknik dehasını değil, aynı zamanda o dönemdeki geniş vizyonunu da gösterir. Saat, farklı kültürlerin bir araya geldiği bir mozaik gibidir:
-
Fil: Hindistan ve Afrika kültürünü,
-
Ejderhalar: Çin medeniyetini,
-
Anka Kuşu: Antik Mısır ve Yunan mitolojisini,
-
Kâtip ve Figürler: İslam coğrafyasının ilmi derinliğini temsil eder.
Bu saat, o dönem bilinen dünyanın birleşmiş bir makinesiydi.
Mekanizma Nasıl Çalışıyordu? (Yerçekimi ve Suyun Dansı)
Bu devasa makinenin içinde ne bir pil ne de bir elektrik devresi vardı. Her şey hidrodinamik ve yerçekimi yasalarıyla işliyordu:
-
Gizli Hazne: Filin karnında su dolu bir tank ve bu suyun üzerinde yüzen, altında küçük bir delik olan kâse şeklinde bir şamandıra bulunuyordu.
-
Kâsenin Batışı: Su kâsenin içine yavaş yavaş doldukça (yaklaşık yarım saat sürer), kâse ağırlaşıp batmaya başlıyordu.
-
Zincirleme Reaksiyon: Kâse batarken bağlı olduğu ipleri çekiyor; bu hareket tepedeki bir ankanın ötmesini, ejderhaların ağzına birer topun düşmesini ve bu topların filin başındaki kâtibin önüne yuvarlanmasını sağlıyordu.
-
Zamanın İşareti: Sonunda top bir çana çarparak yarım saatin dolduğunu haber veriyordu.[
Cezeri Neden Önemli?
Bugün kullandığımız otomobillerin krank milleri, valfler, emme-basma tulumbaları ve hatta modern bilgisayarların atası sayılan "mantık kapıları"nın mekanik kökenleri Cezeri'nin çizimlerinde gizlidir. O, makinelerin insan müdahalesi olmadan kendi kendine karar verip hareket edebileceği fikrini (otomasyon) gerçeğe dönüştüren ilk kişidir.
Filli Su Saati, sadece zamanı gösteren bir araç değil; insan zekasının, estetik bir kaygıyla ve doğa kanunlarını ustaca kullanarak neler başarabileceğinin kanıtıdır. 800 yıl önce Diyarbakır güneşinin altında tıkır tıkır işleyen bu mekanizma, bugün modern teknolojinin temellerinde hala atmaya devam eden bir kalp gibidir.
Kaynakça
Yerli Kaynaklar:
-
TDV İslâm Ansiklopedisi: CEZERİ, Ebü’l-İz – (Cilt 7, Sayfa 505-506).
-
Prof. Dr. Fuat Sezgin: İslam'da Bilim ve Teknik, (Cilt 4, Sayfa 158-165), Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) Yayınları.
-
Cezeri Müzesi: Mühendislik Harikası: Filli Su Saati İncelemesi.
Yabancı Kaynaklar:
-
Donald R. Hill: The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices by Al-Jazari, D. Reidel Publishing Company – (English Translation and Commentary).
-
The Science Museum London: Al-Jazari: The Father of Robotics – (Online Exhibition).
-
National Geographic History: The Genius of Al-Jazari and His Amazing Automata.
Web Kaynakları:
-
1001 Inventions: The Elephant Clock of Al-Jazari.
