Bir sabah uyandığınızda, mutfaktan gelen o tanıdık fokurtu ve ince belli bardağa dökülen tavşan kanı sıvının kokusu... Çoğumuz için gün, ilk yudum çayla başlar. Ancak o bardağın içinde, sadece sıcak su ve kurutulmuş yapraklar yok; imparatorlukları deviren, savaşlar başlatan, Zen rahiplerine ilham veren ve fitoterapi laboratuvarlarını şaşırtan bin yıllık bir biyolojik miras var. Sıradan bir içecek gibi görünen çayın, aslında Camellia sinensis adlı inatçı bir çalının, insanlık tarihini nasıl yeniden yazdığının hikayesine hazır mısınız? Bu, yeşil bir yaprağın dünya turudur.
Bir İmparator, Bir Ağaç ve "İlahi Şifacı"
Efsaneler, çayın tarihini M.Ö. 2737 yılına, Çin İmparatoru Shen Nung’a dayandırır. "İlahi Şifacı" olarak bilinen ve bitkilerle deneyler yapan İmparator, bir gün ormanda dinlenirken hizmetçisi ona su kaynatmaktadır. O sırada rüzgârın savurduğu birkaç yabani yaprak, kaynayan suyun içine düşer. Su, hafif yeşile döner ve etrafa büyüleyici bir koku yayılır. İmparator bu suyu içtiğinde, vücudunda bir ferahlama ve zihninde bir berraklık hisseder. İşte o an, insanlık çayla tanışır.
Başlangıçta bir ilaç olarak kullanılan çay, zamanla Budist rahiplerin meditasyon sırasında uyanık kalmak için tükettiği bir "zihin açıcı"ya, ardından da soyluların vazgeçilmez keyif içeceğine dönüştü.
Botanik Bir Bukalemun: Hepsi Aynı Bitki mi?
Bir fitoterapi uzmanı olarak en sık karşılaştığım soru şudur: "Yeşil çay mı daha şifalı, siyah çay mı?" İşin sırrı şurada: Yeşil çay, siyah çay, beyaz çay ve oolong... Hepsi aslında aynı annenin, Camellia sinensis bitkisinin çocuklarıdır. Farkı yaratan tek şey, yaprağın işlenme sanatıdır.
-
Beyaz Çay: En masumu. Henüz açılmamış tomurcukların toplanıp hızla kurutulmasıyla elde edilir. İşlem görmediği için antioksidan değeri zirvededir.
-
Yeşil Çay: Yapraklar toplanır ve hemen ısıl işleme tabi tutulur (şoklanır). Bu sayede oksidasyon (kararma) enzimleri durdurulur ve yaprak yeşil rengini korur.
-
Siyah Çay: Yapraklar ezilir ve havadaki oksijenle reaksiyona girmesine izin verilir. Tıpkı ısırılmış bir elmanın kararması gibi, yapraklar fermente olur, kararır ve o bildiğimiz yoğun aromayı kazanır.
Laboratuvardaki Mucize: Kateşinler ve L-Theanine
Çayı sadece bir keyif içeceği sanıyorsanız yanılıyorsunuz. O, doğanın en sofistike kimyasal kokteyllerinden biridir.
Çayın içinde bulunan Polifenoller, özellikle de yeşil çayda bolca bulunan EGCG (Epigallokateşin Gallat), doğanın en güçlü pas sökücülerindendir. Hücrelerimizi paslandıran serbest radikallere karşı savaşır, DNA hasarını onarmaya yardımcı olur ve metabolizmayı "hafifçe" gıdıklayarak hızlandırır.
Ancak çayın asıl sihirbazı L-Theanine adlı amino asittir. Kahve içtiğinizde bazen elleriniz titrer veya kalbiniz çarpar ya? Çayda bu pek olmaz. Çünkü L-Theanine, kafeinin sert etkisini yumuşatır ve beyne "Sakin ol ama uyanık kal" sinyali gönderir. Zen rahiplerinin saatlerce meditasyon yapabilmesinin sırrı, bu "sakin uyanıklık" (relaxed alertness) halidir.
Savaş Çıkaran Yapraklar
Çay, Çin’den Japonya’ya, oradan da İpek Yolu ve deniz ticaretiyle Avrupa’ya ulaştığında, kelimenin tam anlamıyla dünyayı sarhoş etti. Özellikle İngilizler bu içeceğe öylesine bağlandılar ki, Çin’den çay alabilmek için hazinelerini tükettiler.
Paraları bitince ne mi yaptılar? Çin’e afyon satarak çay almaya çalıştılar ve bu durum tarihin en utanç verici savaşlarından biri olan Afyon Savaşları'na yol açtı. Çay, sadece fincanlarda değil, savaş meydanlarında da fırtınalar kopardı. Hatta Amerika’nın bağımsızlığına giden yol bile, Boston Limanı’na dökülen çay sandıklarıyla (Boston Çay Partisi) başladı.
Türklerin Geç Gelen Aşkı: Zihni Derin ve Rize
Biz Türkler, "çaysız bir kahvaltı" düşünemeyiz ama aslında çayla olan büyük aşkımız oldukça yenidir. Osmanlı, kahve tiryakisiydi. Ancak I. Dünya Savaşı sonrası Yemen elden gidip kahve pahalanınca, gözler Anadolu topraklarına çevrildi.
Bursa’da denenen çay ekimi başarısız olunca, sahneye vizyoner bir ziraat mühendisi çıktı: Zihni Derin. 1920’lerde Gürcistan’dan (Batum) getirdiği tohumları Rize’nin nemli, sisli ve asidik topraklarıyla buluşturdu. Camellia sinensis, Karadeniz’in o hırçın yamaçlarını o kadar sevdi ki, bugün Türkiye, kişi başı çay tüketiminde dünya şampiyonluğunu kimseye kaptırmıyor.
Sonuç: Bir Yudum Huzur
Çay bitkisi, binlerce yıldır sessizce topraktan aldığı mineralleri, güneşten aldığı enerjiyi ve dağların serinliğini yapraklarında biriktiriyor.
Bir dahaki sefere o sıcak bardağı avuçlarınızın arasına aldığınızda, sadece bir bitki çayı içmediğinizi hatırlayın. İmparator Shen Nung’un şaşkınlığını, Zen rahiplerinin dinginliğini, Zihni Derin’in emeğini ve doğanın şifalı kimyasını yudumluyorsunuz. Yeşil yaprağın gizemli yolculuğu, aslında her demlemede sizin sofranızda yeniden başlıyor.
Kaynakça
Kitaplar:
-
Hobhouse, Henry. Değişim Tohumları (Seeds of Change). (Çayın dünyayı nasıl değiştirdiğine dair tarihsel analiz).
-
Derin, Zihni. Türkiye'de Çay Ziraati ve Sanayii. (Türkiye'deki çay tarımının babasının kendi notları).
-
Baytop, Turhan. Türkiye'de Bitkiler ile Tedavi. Nobel Tıp Kitabevleri. (Çayın fitoterapötik özellikleri).
Makaleler ve Web Kaynakları:
-
National Institutes of Health (NIH): Beneficial effects of green tea: A literature review. Makale Linki
-
TÜBİTAK Bilim ve Teknik: Çayın Kimyası ve Sağlık. (Arşiv taraması).
-
Çaykur: Çayın Tarihçesi ve Türkiye Serüveni. Erişim Linki
-
Britannica: Tea (Plant and History). Erişim Linki
