Akdeniz'in masmavi suları binlerce yıldır sayısız efsaneye fısıldar, ancak hiçbiri Sur (Tyre) Prensesi Elissa’nınki kadar büyüleyici ve zekâ dolu değildir. Tarihin tozlu raflarında Roma'nın en dişli rakibi olarak bilinen, Hannibal gibi generaller yetiştiren o devasa imparatorluğun, yani Kartaca’nın temelleri; bir kadının ihanete karşı direnişi ve bir öküz derisiyle kurduğu dâhiyane bir oyunla atıldı. Gelin, Fenike’nin saraylarından Kuzey Afrika’nın sıcak kıyılarına uzanan, içinde kan, altın, sürgün ve büyük bir deha barındıran bu kuruluş öyküsüne yakından bakalım.
Sur’da Kanlı Taht Oyunları
Hikâyemiz MÖ 9. yüzyılda, bugünkü Lübnan sınırlarında bulunan zengin Fenike kenti Sur’da başlar. Kral Mutto öldüğünde, tahtı kızı Elissa ile oğlu Pygmalion’un paylaşmasını vasiyet etmişti. Ancak hırsı mantığının önüne geçen Pygmalion, iktidarı tek başına ele geçirdi.
Pygmalion’un gözü sadece tahtta değil, Elissa’nın kocası ve aynı zamanda kentin en zengin rahibi olan Acerbas’ın hazinelerindeydi. Acerbas, altınlarını sakladığı yeri söylemeyince Pygmalion tarafından katledildi. Kocasının yasını tutan ama tehlikenin farkında olan Elissa, bir gece dâhiyane bir planla kentin hazinelerini ve kendisine sadık olanları yanına alarak gemilerle denize açıldı. Artık o bir prenses değil, kendine yeni bir vatan arayan bir sürgündü.
Bir Öküz Derisiyle Yazılan Kader
Elissa ve beraberindekiler, Akdeniz’i aşarak bugünkü Tunus kıyılarına ulaştıklarında karşılarında yerel bir kabile reisi olan Kral Iarbas’ı buldular. Elissa, halkı için sadece bir miktar toprak istiyordu. Iarbas, bu yabancı kadını küçümseyerek ona alaycı bir teklifte bulundu:
"Sana sadece bir öküz derisinin kaplayabileceği kadar yer vereceğim."
Kral, Elissa’nın bu kadarlık bir toprakla hiçbir şey yapamayacağını düşünüyordu. Ancak Elissa, tarihin en meşhur geometrik hilelerinden birine imza attı. Öküz derisini en ince sicimler haline getirecek şekilde kestirdi. Bu ince deri şeritlerini birbirine ekleyerek devasa bir urgan elde etti ve bu urganla stratejik bir tepenin (sonradan Byrsa olarak anılacaktır) çevresini kuşattı. Kral sözünden dönemedi; Elissa artık bir devletin temellerini atmıştı.
"Qart-hadasht": Yeni Şehir Doğuyor
MÖ 814 yılında kurulan bu kente Fenike dilinde "Qart-hadasht" (Yeni Şehir) adı verildi. Romalılar bu ismi dillerine uydurarak Carthago (Kartaca) diyeceklerdi. Elissa (veya mitolojik adıyla Dido), kentin ilk kraliçesi olarak tahta çıktı.
Kartaca, konumu sayesinde kısa sürede Akdeniz ticaretinin kalbi oldu. Fenikelilerin denizcilikteki ustalığı ile Elissa’nın kurduğu bu şehir, gümüşten fildişine, şaraptan kumaşa kadar her türlü zenginliğin aktığı bir limana dönüştü. Kartaca artık sadece bir sığınak değil, Roma İmparatorluğu’nun uykularını kaçıracak kadar güçlü bir deniz imparatorluğunun başkentiydi.
Efsane ile Gerçek Arasında Bir Veda
Efsanenin devamı, Romalı şair Virgil’in Aeneis destanında hüzünlü bir aşka dönüşür. Troya kahramanı Aeneas ile Elissa arasında yaşanan fırtınalı aşk, Aeneas’ın Roma'yı kurmak için kenti terk etmesiyle trajik bir sonla biter. Ancak tarihçiler için Elissa, duygusal bir figürden ziyade; Sur’un tiranlığına boyun eğmeyen, stratejik dehasıyla Akdeniz'in en güçlü medeniyetlerinden birini yoktan var eden bir **"Kentin Kraliçesi"**dir.
Bugün Tunus'taki Kartaca kalıntıları arasında dolaşırken duyulan rüzgârın sesi, belki de hala o incecik deri şeritleriyle kaderini çizen cesur bir kadının adını fısıldamaktadır.
Kaynakça
Yerli Kaynaklar:
-
TDV İslâm Ansiklopedisi: KARTACA - Tarih ve Medeniyet - (Cilt 24, Sayfa 507-511).
-
Ankara Üniversitesi Dergisi: Antik Akdeniz’de Fenike Kolonizasyonu ve Kartaca’nın Kuruluşu, Prof. Dr. Bülent İplikçioğlu Araştırmaları.
-
Aktüel Arkeoloji: Fenike’nin Mirasçısı: Kartaca.
Yabancı Kaynaklar:
-
Encyclopaedia Britannica: Carthage: Ancient City, North Africa.
-
Virgil: The Aeneid (Destan metni, Kitap IV - Dido ve Aeneas).
-
World History Encyclopedia: The Foundation of Carthage.
-
Justin (Marcus Junianus Justinus): Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus, (Book 18 - Elissa’nın kaçışı).
Web Kaynakları:
-
National Geographic: The Rise and Fall of the Carthaginian Empire.
-
UNESCO World Heritage Convention: Archaeological Site of Carthage.
