Tarih: Temmuz 1799. Yer: Mısır, Reşid (Rosetta) Kasabası. Napolyon Bonapart’ın "bilim ve savaş" ordusu, Nil Deltası’nın kavurucu sıcağı altında, Osmanlı ve İngiliz güçlerine karşı savunma hatlarını güçlendirmekle meşguldü. Teğmen Pierre-François Bouchard komutasındaki bir grup asker, antik bir kalenin (Fort Julien) yıkıntıları arasında temel kazıyordu. Kazmalar sert bir cisme çarptı. Toz ve toprak temizlendiğinde, askerlerin karşılaştığı şey altın dolu bir sandık veya bir firavun heykeli değildi. Bu, yaklaşık 1 metre yüksekliğinde, 700 kilogram ağırlığında, düzensiz kırıkları olan siyah, volkanik bir kaya parçasıydı (Granodiyorit). Üzerinde üç farklı dilde, ince ince işlenmiş satırlar dolusu yazı vardı. Askerler o an farkında değillerdi ama buldukları o "kara taş", Mısır piramitlerindeki hazinelerin tamamından daha değerliydi. Çünkü o taş, insanlık tarihinin en büyük sessizliğini bozacak olan anahtardı: Rosetta Taşı.
Üç Dilli Bir Bulmaca: Hiyeroglif, Demotik ve Yunanca
Taşın üzerinde üç ayrı kuşak halinde yazılar vardı:
-
En Üstte: Antik Mısır’ın "Tanrıların Sözü" sayılan ve 1400 yıldır kimsenin okuyamadığı Hiyeroglifler. (Büyük kısmı kırılmıştı).
-
Ortada: Halkın günlük hayatta kullandığı Demotik (Halk) yazısı.
-
En Altta: Dönemin yönetim dili olan Antik Yunanca.
Bouchard ve yanındaki bilim insanları hemen durumu kavradılar. Yunanca metni okuyabiliyorlardı. Eğer bu üç metin de aynı şeyi anlatıyorsa, Yunanca metin bir "şifre çözücü" olarak kullanılıp, o güne kadar sadece "resim sanatı" veya "büyülü semboller" sanılan Hiyeroglifler nihayet okunabilirdi!
Ancak bu iş, sanıldığı kadar kolay olmayacaktı. Taşın bulunması, Fransa ve İngiltere arasında sadece askeri değil, on yıllar sürecek bir "entelektüel savaşı" başlattı.
Savaş Ganimeti: Taş El Değiştiriyor
Napolyon Mısır’da askeri olarak yenilince, 1801 İskenderiye Antlaşması ile Fransızların bulduğu tüm antik eserler İngilizlerin eline geçti. Fransız bilim insanları taşın kopyalarını (kalıplarını) çıkarmayı başarmışlardı ama orijinal taş, İngiliz gemisi HMS L'Egyptienne ile Londra’ya taşındı.
Bugün Rosetta Taşı, British Museum’un en çok ziyaret edilen parçası olarak cam bir fanusun arkasında durmaktadır. Ancak üzerindeki "Kral III. George döneminde İngiliz Ordusu tarafından Mısır'da ele geçirilmiştir" yazısı, o diplomatik gerilimin beyaz boyalı bir hatırasıdır.
Kod Kırıcıların Savaşı: Young vs. Champollion
Taş Londra’daydı ama kopyaları tüm Avrupa’ya yayılmıştı. Yarışın iki ana aktörü vardı: İngiliz Thomas Young ve Fransız Jean-François Champollion.
Thomas Young, bir dâhiydi (ışığın dalga teorisini de o bulmuştu). Hiyerogliflerin tamamen sembolik olmadığına, bazı işaretlerin sesleri (fonetik) temsil ettiğine dair ilk kıvılcımı o yaktı. Metin içindeki oval çerçeveye alınmış kısımların (kartuşların) kral isimleri olduğunu fark etti ve Yunanca metinle eşleştirerek "Ptolemaios" ismini okumayı başardı. Ancak bir noktada tıkandı.
Sahne, hayatını bu işe adamış, çocukluğundan beri "Ben Mısır’ı çözeceğim" diyen dilbilimci Champollion’a kaldı.
"Je tiens l'affaire!" (Buldum!)
Champollion, Young’ın bıraktığı yerden devam etti ama çok daha ileri gitti. 1822 yılında, eline geçen başka bir yazıttan (Philae Obeliski) faydalanarak "Kleopatra" ismini de deşifre etti. Ptolemaios ve Kleopatra isimlerindeki ortak harfleri (P, L, O) karşılaştırdı.
Ve o büyük an... 14 Eylül 1822.
Champollion, hiyerogliflerin sadece birer resim olmadığını (örneğin aslan resminin sadece aslanı anlatmadığını), aynı zamanda "L" sesi gibi harfleri karşılayan bir alfabe sistemi olduğunu kesin olarak kanıtladı. Bu sistem hem ideografik (kavramsal) hem de fonetik (sesçil) idi.
Efsaneye göre, bu karmaşık sistemi çözdüğü an heyecanla Paris’teki kardeşinin ofisine koştu, masaya notlarını fırlatıp "Je tiens l'affaire!" (Buldum! / İşi kıvırdım!) diye bağırdı ve heyecandan bayılıp 5 gün komada kaldı.
Uyandığında, 3000 yıllık Mısır tarihi artık sessiz değildi. Ramses’in zaferleri, piramitlerin duaları ve tapınakların sırları artık okunabilecekti.
Taşta Ne Yazıyor? (Hayal Kırıklığı Yaratan Gerçek)
Peki, uğruna kralların savaştığı, bilim insanlarının ömür tükettiği bu taşta ne yazıyordu? Kainatın sırları mı? Atlantis’in haritası mı?
Maalesef hayır. Metin, M.Ö. 196 yılında Memphis’teki rahipler konseyi tarafından yayınlanan bürokratik bir kararnameydi.
Özetle şunları söylüyordu:
"Firavun Ptolemaios V Epiphanes, tapınaklara cömert davranmıştır, vergileri indirmiştir ve isyancıları affetmiştir. Bu yüzden rahipler olarak biz de onun heykelini dikeceğiz ve doğum gününü kutlayacağız."
Yani Rosetta Taşı, aslında antik bir vergi muafiyeti ve propaganda belgesiydi. Ancak içeriğinin sıkıcılığı, dilbilimsel değerinden hiçbir şey götürmedi.
Sonuç: Geçmişin Anahtarı
Rosetta Taşı’nın çözülmesi, sadece bir bulmaca oyunu değildi. O güne kadar Mısır, sadece Tevrat’ta geçen hikayelerden ve Yunan gezginlerin abartılı anlatımlarından ibaretti. Taşın okunmasıyla birlikte Mısırlılar "kendi sesleriyle" konuşmaya başladılar.
Bugün uzay araçlarına (Rosetta Uzay Sondası) veya dil öğrenme yazılımlarına (Rosetta Stone) bu ismin verilmesi tesadüf değildir. O, bilinmeze açılan kapının, karanlığa tutulan fenerin evrensel sembolüdür. Reşid kasabasında bir askerin kazmasına takılan o siyah taş, medeniyetin hafızasını geri getirmiştir.
Kaynakça
Kitaplar:
-
Adkins, Lesley & Adkins, Roy. The Keys of Egypt: The Obsession to Decipher Hieroglyphs. HarperCollins, 2000. (Champollion ve Young arasındaki rekabeti anlatan sürükleyici bir eser). Sayfa 50-120.
-
Budge, E. A. Wallis. The Rosetta Stone. Dover Publications, 1989. (Taşın tarihi ve çevirisi üzerine klasikleşmiş kaynak).
-
Solé, Robert. Mısır Seferi ve Rosetta Taşı. (Çev. Işık Ergüden).
Makaleler ve Web Kaynakları:
-
The British Museum: Everything you ever wanted to know about the Rosetta Stone. (Taşın müzedeki resmi tarihi ve detaylı incelemesi). Erişim Linki
-
Encyclopaedia Britannica: Rosetta Stone - Description & Facts. Erişim Linki
-
Arkeofili: Rosetta Taşı: Hiyerogliflerin Çözülmesini Sağlayan Keşif. (Türkçe detaylı inceleme). Erişim Linki
-
BBC History: Jean-François Champollion and the Rosetta Stone. Erişim Linki
