Tarih: 9. Yüzyılın ilk yarısı. Yer: Bağdat. Dicle Nehri’nin kıyısında, insanlık tarihinin en büyük entelektüel merkezlerinden biri olan Beyt’ül Hikme (Bilgelik Evi) yükseliyor. İçeride hararetli tartışmalar, çevrilen parşömenler ve dünyanın dört bir yanından gelmiş alimler var. Bu kalabalığın arasında, Orta Asya’nın Harezm bölgesinden (bugünkü Özbekistan) gelmiş, sarıklı, derin bakışlı bir adam, masasının üzerine yaydığı kağıtlara o güne kadar kimsenin cesaret edemediği semboller çiziyor. O, sadece sayıları toplamıyor; o, bilinmeyenin peşine düşüyor. Miras davalarından kanal kazılarına kadar hayatın karmaşasını çözecek sihirli bir anahtar arıyor. Bu adam Muhammed bin Musa el-Harezmî. Ve o gün o masada yazdığı kitapla, geleceğin bilgisayarlarını, uzay mühendisliğini ve akıllı telefonlarınızı mümkün kılacak olan **"Cebir"**i doğurmak üzere. Hazırsanız, "X" harfinin neden bilinmeyeni temsil ettiğinden, "Algoritma" kelimesinin kökenine kadar uzanan bu matematiksel dedektiflik hikayesine başlayalım.
Roma Rakamlarının Çöküşü ve "Sıfır"ın Gücü
Harezmî sahneye çıkmadan önce dünya matematiksel bir kaos içindeydi. Romalıların sayı sistemi (I, V, X, L, C) ile basit bir çarpma işlemi yapmak bile işkenceydi. Düşünün; "MCXVIII" ile "XIV"ü çarpmaya çalıştığınızı... Kabus gibi değil mi?
Harezmî, Hindistan’dan gelen sayı sistemini inceledi ve orada muazzam bir potansiyel gördü: Sıfır.
Hintlilerin "boşluk" anlamına gelen "sifr" dedikleri bu yuvarlak sembol, Harezmî’nin elinde bir silaha dönüştü. O, yazdığı Hesab-ül Cebir vel-Mukabele kitabıyla 0’dan 9’a kadar olan onluk sayı sistemini İslam dünyasına, oradan da Latince çevirilerle Avrupa’ya öğretti. Bugün kullandığımız "1, 2, 3..." rakamlarının Batı'da "Arap Rakamları" olarak bilinmesinin sebebi, Harezmî’nin bu başarılı pazarlamasıdır.
Sıfırın devreye girmesiyle matematik, hantal Roma rakamlarının zincirlerinden kurtuldu ve soyut düşüncenin kapıları aralandı.
"Kırık Kemikleri" Onaran Bilim: El-Cebir
Harezmî’nin asıl devrimi, sayıları değil, denklemleri yönetmesiyle başladı. O dönemde insanlar miras paylaşımında, arazi ölçümlerinde veya ticarette karmaşık sorunlar yaşıyordu. "Bilinmeyen" bir miktar vardı ve bunu bulmak için deneme-yanılma yapmaktan yorulmuşlardı.
Harezmî, "El-Kitab'ül Muhtasar fi Hisab'il Cebir ve'l Mukabele" (Cebir ve Denklem Hesabı Üzerine Özet Kitap) adlı eserinde devrim niteliğinde bir yöntem sundu. Kitabın ismindeki "El-Cebir" kelimesi, aslında tıbbi bir terimdi ve "kırık kemiği onarmak, yerine oturtmak" anlamına geliyordu.
Matematikte ise bu, negatif bir sayıyı eşitliğin diğer tarafına atarak pozitif yapmayı (onarmayı) ifade ediyordu.
Örneğin: x - 2 = 5 denkleminde, o eksik olan "-2"yi karşıya atıp x = 7 yaparak denklemi "iyileştiriyorduk". İşte bugün lise sıralarında öğrendiğimiz "bilinenler bir tarafa, bilinmeyenler bir tarafa" kuralı, Harezmî’nin "kırık çıkıkçı" mantığından doğmuştu.
Batılılar bu kelimeyi telaffuz etmekte zorlandılar ve "Al-Jabr" zamanla **"Algebra"**ya (Cebir) dönüştü. Harezmî, matematiği sadece sayılarla yapılan bir işlemden çıkarıp, semboller ve kurallar dizisine dönüştüren ilk kişiydi.
"Şey"den "X"e: Bir Çeviri Hatasının Mirası
Peki, matematikte bilinmeyene neden hep "X" deriz? Bunun kökleri de Harezmî’ye uzanır.
Harezmî, denklemlerdeki bilinmeyen değere Arapça "şey" (nesne, şey) diyordu.
Endülüs Emevileri aracılığıyla bu eserler İspanya’ya geçtiğinde, İspanyol tercümanlar Arapça "Ş" sesini (Şın harfi) karşılayacak bir harf bulamadılar. Bunun yerine Yunanca "Chi" harfini (X şeklinde yazılır) veya Latince sesçil olarak "Xei"yi kullandılar.
Zamanla bu kelime kısaldı ve sadece "X" olarak kaldı. Yani Harezmî’nin "Şey"i, küresel bir bilinmeyen sembolüne dönüştü.
Adını Teknolojiye Veren Adam: Algoritma
Harezmî’nin etkisi sadece cebirle sınırlı kalmadı. O, problemleri çözerken adım adım, sıralı bir mantık izliyordu. "Önce şunu yap, sonra sonuç buysa bunu yap, değilse başa dön" şeklindeki bu sistematik yol haritası, bugünkü bilgisayar programlamasının temelidir.
Harezmî’nin latinceleşmiş ismi "Algoritmi", Batı dillerinde "hesaplama yöntemi" anlamına gelmeye başladı ve zamanla "Algoritma" kelimesine evrildi.
Bugün Google’da bir arama yaptığınızda, sosyal medyada önünüze çıkan videolarda veya yapay zekanın her cümlesinde, 9. yüzyılda Bağdat’ta yaşayan bu adamın isminin yankısı vardır. Bilgisayar biliminin babası, aslında bir matematikçi değil, bir "yol haritası çizeri"ydi.
Miras Davalarından Nil’in Yükselişine
Harezmî, fildişi kulesinde oturan bir teorisyen değildi. Halife Memun, ondan pratik sorunları çözmesini istiyordu.
-
İslam Hukuku: Miras paylaşımındaki karmaşık oranları (kız kardeş, anne, eş payları) cebirle formülize etti.
-
Coğrafya: 70 bilim insanıyla birlikte çalışarak Dünya’nın haritasını çizdi, Nil Nehri’nin kaynağını ve akışını hesapladı.
-
Astronomi: Güneş saatleri ve usturlaplar üzerine çalışarak namaz vakitlerinin ve yönlerin (Kıble) hassas bir şekilde belirlenmesini sağladı.
Onun kitabı, yüzyıllar sonra bile (16. yüzyıla kadar) Avrupa üniversitelerinde temel ders kitabı olarak okutuldu. İtalyan matematikçi Fibonacci, Harezmî’nin eserlerini okuyarak Avrupa’ya "Hint-Arap" rakamlarını tanıttı ve Rönesans’ın matematiksel altyapısını hazırladı.
Sonuç: Evrenin Dilini Çözen Tercüman
Harezmî 850 yılında vefat ettiğinde, arkasında sadece kitaplar değil, insanlığın düşünme biçimini değiştiren bir "dil" bıraktı. O olmasaydı, Newton fizik yasalarını yazamaz, Einstein izafiyeti bulamaz, biz de bugün bu satırları dijital ekranlarda okuyamazdık.
Bağdat’ın tozlu raflarında "bir şey" arayan o adam, sonunda hepimizin hayatını denkleştiren o muazzam dengeyi buldu. Cebir, Harezmî’nin bize bıraktığı, zihnin en keskin kılıcıdır.
Kaynakça
Ansiklopediler ve Başvuru Eserleri:
-
TDV İslâm Ansiklopedisi: Hârizmî Maddesi. (Cilt 16, Sayfa 224-227). Yazar: Mahmut Kaya. (Hayatı ve eserleri üzerine temel akademik kaynak).
-
Britannica: al-Khwarizmi - Muslim Mathematician. Erişim Linki.
Kitaplar:
-
Harezmî. Kitabü'l-Muhtasar fi Hisabi'l-Cebir ve'l-Mukabele. (Çev. Melek Dosay Gökdoğan). Türk Tarih Kurumu Yayınları. (Harezmî'nin orijinal eserinin Türkçe çevirisi ve incelemesi).
-
Sayılı, Aydın. Mısırlılarda ve Mezopotamyalılarda Matematik, Astronomi ve Tıp. Türk Tarih Kurumu. (Harezmî öncesi ve sonrası matematik tarihi).
-
Sarton, George. Introduction to the History of Science. (Bilim tarihi klasikleri arasında Harezmî'nin yerine dair detaylı analiz - Cilt 1).
Makaleler ve Web Kaynakları:
-
TÜBİTAK Bilim ve Teknik: Cebirin Babası Harezmî. (Popüler bilim makalesi).
-
Muslim Heritage: Al-Khawarizmi: The Father of Algebra and Algorithms. Erişim Linki.
-
BBC Science Focus: How al-Khwarizmi gave us algebra.
