Tarih 11. yüzyılın başları, yer Mısır'ın başkenti Kahire. Loş bir odada, yıllardır ev hapsinde tutulan ve dışarıdaki dünyaya sadece delilik maskesi takarak hayatta kalabilen bir adam düşünün. Penceresindeki ahşap kepengin küçücük bir deliğinden içeri sızan güneş ışığı, karşı duvara dışarıdaki sokağın baş aşağı dönmüş bir görüntüsünü yansıtıyor. Çoğu insan için bu sadece ilginç bir gölge oyunudur. Ancak bu odadaki adam için o ışık huzmesi, insanlığın binlerce yıldır inandığı en büyük yanılgılardan birini yıkacak olan devrimin ta kendisidir. O adam, modern bilimin kurucularından, optiğin babası ve Batı dünyasının "Alhazen" olarak tanıdığı İbn-i Heysem'den başkası değildi. Fizik, matematik ve astronomiyi felsefenin tekelinden çıkarıp laboratuvara sokan, gözlerimizin nasıl gördüğünü kanıtlayan bu eşsiz zekanın, Basra'nın sıcak sokaklarından Kahire'nin karanlık odalarına uzanan nefes kesici hikayesine hoş geldiniz.
Kibir, coşku ve Nil'in hırçın suları
İbn-i Heysem, 965 yılı civarında Basra'da dünyaya geldi. Gençliğinde matematik ve mühendislik konularında o kadar ustalaşmıştı ki, kendine olan güveni bazen kibrin sınırlarını zorluyordu. Bir gün, dönemin en büyük mühendislik problemlerinden biri hakkında büyük bir iddia ortaya attı: "Eğer Mısır'da olsaydım, Nil Nehri'nin taşkınlarını kontrol altına alacak bir sistem kurardım!"
Bu iddialı sözler, o dönemde Mısır'ı yöneten ve dengesizliğiyle tanınan Fatımi Halifesi El-Hakim'in kulağına gitti. Halife, onu derhal Kahire'ye davet etti ve emrine büyük bir bütçe ile bir mühendis ordusu verdi. İbn-i Heysem, büyük bir özgüvenle Nil'in güneyine, Asvan'a doğru yola çıktı.
Ancak devasa nehrin önüne geldiğinde, antik çağın mühendislik gerçekleriyle yüzleşti. Suyun debisi ve coğrafyanın yapısı, o günün teknolojisiyle böyle bir barajın inşasını imkansız kılıyordu. Başarısızlığı kabul etmek, acımasız Halife El-Hakim'in gazabına uğramak, hatta idam edilmek demekti. İbn-i Heysem, hayatını kurtarmak için tarihin en zekice hamlelerinden birini yaptı: Delirmiş taklidi yapmak.
Delilik maskesi ve karanlık odanın doğuşu
Halife, onun gerçekten aklını yitirdiğine ikna oldu ve onu idam etmek yerine ev hapsine mahkum etti. Bu hapis cezası, İbn-i Heysem'in hayatını kurtarmakla kalmadı, ona bilimin seyrini değiştirecek en değerli şeyi verdi: İzole edilmiş bir zaman ve derin bir gözlem fırsatı.
Yaklaşık on yıl süren bu ev hapsi sırasında, İbn-i Heysem dikkatini dış dünyadan iç dünyasına, özellikle de o loş odanın içine sızan ışığa çevirdi. Gözlemlediği fenomen, tarihe "El-Beytü'l-Muzlim" (Karanlık Oda) veya Batı'daki adıyla "Camera Obscura" olarak geçecekti.
Küçük bir delikten geçen ışığın, dışarıdaki nesnelerin ters dönmüş görüntüsünü duvara yansıtmasını günlerce izledi. Işığın doğrusal bir çizgi halinde ilerlediğini ve her nesnenin kendi ışığını veya yansıttığı ışığı çevreye yaydığını matematiksel bir kesinlikle kanıtladı.
Antik Yunan'ın gözünden perdeyi kaldıran adam
O döneme kadar görme eylemi hakkında kabul gören iki büyük teori vardı ve ikisi de Antik Yunanlılara (Öklid, Batlamyus ve Empedokles) aitti. En yaygın inanca göre, insan gözü tıpkı bir fener gibi çevreye ışınlar gönderiyor ve bu ışınlar nesnelere çarptığında biz o nesneleri görüyorduk (Gözden çıkış teorisi).
İbn-i Heysem, karanlık odasındaki deneyleriyle bu bin yıllık dogmayı paramparça etti. "Eğer göz ışık yayıyorsa, neden güneşe baktığımızda gözlerimiz kamaşıyor ve acı çekiyoruz?" diye sordu. Gerçek tam tersiydi: Göz ışık yaymaz, nesnelerden yansıyan ışık gözün içine girer.
Bu devrim niteliğindeki keşif, insan anatomisiyle fiziği birleştirdi. İbn-i Heysem, ışığın kırılmasını, yansımasını ve gözün kornea, retina gibi bölümlerinin ışığı nasıl işlediğini en ince ayrıntısına kadar inceledi.
Bilimsel yöntemin sessiz inşası
İbn-i Heysem'in bilim tarihine yaptığı en büyük katkı, sadece optik kurallarını bulması değildir. O, bilimsel yöntemin (scientific method) modern anlamdaki ilk uygulayıcılarından biridir.
Kendisinden önceki bilginler, doğa olaylarını felsefi tartışmalarla ve akıl yürütmeyle çözmeye çalışırdı. İbn-i Heysem ise bir iddiayı kanıtlamak için matematiksel modeller kurmanın ve bu modelleri kontrollü laboratuvar deneyleriyle doğrulamanın şart olduğunu savundu. "Kitabının girişinde okuyucularına verdiği öğüt, onun bilimsel karakterinin özetidir: "Hakikati arayan kişinin görevi, okuduğu metinlere körü körüne inanmak değil, onları eleştirel bir gözle incelemek ve deneye tabi tutmaktır."
Yedi asrı aydınlatan şaheser: Optiğin kitabı
Ev hapsinde geçen yıllarının ve sayısız deneyinin meyvesi, yedi ciltlik devasa bir eser olan "Kitab el-Menazir" (Optiğin Kitabı) oldu. Halife El-Hakim'in ölümünden sonra özgürlüğüne kavuşan İbn-i Heysem, bu eserini tamamlayarak bilim dünyasına sundu.
Kitap, 12. yüzyılda "De Aspectibus" adıyla Latinceye çevrildiğinde Avrupa'da adeta bir bomba etkisi yarattı. Roger Bacon, Johannes Kepler, René Descartes ve hatta Leonardo da Vinci gibi Rönesans'ın dev isimleri, optik, perspektif ve ışık teorilerini tamamen İbn-i Heysem'in bu kitabından öğrendiler. Bugün kullandığımız gözlük camlarından kameralara, teleskoplardan lazer teknolojisine kadar her optik aracın temelinde onun o karanlık odada yaptığı hesaplamalar yatar.
Sonuç: Ay'da iz bırakan Alhazen
1040 yılı civarında Kahire'de hayata veda eden İbn-i Heysem, arkasında sadece kitaplar değil, aydınlanmış bir evren bıraktı. Kibri yüzünden düştüğü o karanlık odadan, ışığın doğasını çözerek bir bilge olarak çıktı. Bugün Ay'a bakarsanız, orada "Alhazen" adını taşıyan bir krater göreceksiniz. İnsanlığa nasıl gördüğünü öğreten bu büyük ustaya, gökyüzünün verdiği sessiz bir selamdır bu.
Kaynakça
-
Sezgin, Fuat. İslam'da Bilim ve Teknik. Cilt 3 (Fizik ve Optik). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2008. (İbn-i Heysem'in gözlem araçları ve karanlık oda deneyleri üzerine analizler, Sayfa 112-145). Eser bilgisine ulaşmak için tıklayınız
-
Sabra, A. I. The Optics of Ibn al-Haytham: Books I-III On Direct Vision. The Warburg Institute, University of London, 1989. (Kitab el-Menazir'in İngilizce çevirisi ve akademik eleştirisi, Sayfa 15-42). Eser bilgisine ulaşmak için tıklayınız
-
Al-Khalili, Jim. Pathfinders: The Golden Age of Arabic Science. Penguin Books, 2012. (İbn-i Heysem'in bilimsel yöntemi icat edişi ve Halife El-Hakim ile olan çatışması, Bölüm 10: The Physicist). Eser bilgisine ulaşmak için tıklayınız
-
Smith, A. Mark. "Alhacen's Theory of Visual Perception". Transactions of the American Philosophical Society, Cilt 91, Sayı 4, 2001. (Antik Yunan teorilerinin İbn-i Heysem tarafından çürütülmesi, Sayfa 55-80). Makaleye ulaşmak için tıklayınız
-
National Geographic. "Ibn al-Haytham: The First Scientist". (Bilimsel yöntemin gelişimi ve optik devrimi üzerine kapsamlı makale). Makaleye ulaşmak için tıklayınız
