12. yüzyılın başlarında, Endülüs’ün (bugünkü İspanya) incisi Sevilla şehrinde, gece olduğunda herkes uyurken, gözlerini gökyüzüne diken bir adam vardı. O, antik dünyanın en büyük otoritesi kabul edilen Batlamyus’un (Ptolemy) kitabını eline alıp, “Burada bir hata var” diyebilecek kadar cesur, trigonometriyi astronominin gölgesinden kurtaracak kadar zeki bir isimdi. Batı dünyasında "Geber" adıyla tanınan, ancak çoğu zaman adaşı olan simyacı ile karıştırılan bu gizli dahi, Cabir bin Eflah’tan başkası değildi. Gelin, Sevilla’nın minarelerinden yıldızlara uzanan, trigonometrinin kaderini değiştiren ve geliştirdiği aletlerle gökyüzünü bir cetvel gibi ölçen bu Endülüslü bilginin hikayesine yakından bakalım.
Antik otoriteye başkaldırı: "Batlamyus da hata yapar!"
O dönemde bilim dünyasında yazılı olmayan bir kural vardı: "Batlamyus ne dediyse doğrudur." Antik Yunan astronomunun "Almagest" adlı eseri, gökbilimin kutsal kitabı gibiydi. Ancak Cabir bin Eflah, "nakilci" değil, "sorgulayıcı" bir bilim insanıydı.
Gözlemleri sırasında, Merkür ve Venüs gezegenlerinin, Batlamyus’un iddia ettiğinden farklı davrandığını fark etti. Batlamyus’a göre bu gezegenlerin paralaksı (görünür yer değiştirmesi) Güneş’inkinden az olmalıydı. Ancak Cabir, yaptığı hassas hesaplamalarla tam tersini kanıtladı: Bu gezegenler Güneş’ten daha yakındı ve paralaksları yaklaşık 3 dereceydi.
Bu cesur çıkışını, en ünlü eseri olan "Kitabü’l-Hey’e" veya diğer adıyla "Islahü'l-Mecisti" (Almagest’in Düzeltilmesi) kitabında topladı. Bu kitap, sadece bir eleştiri değil, aynı zamanda gökyüzü matematiğinin yeniden yazılmasıydı. Cabir, "Öncekilerin hatasını bulmak, bilimin ilerlemesi için şarttır" diyerek, Rönesans’tan yüzyıllar önce eleştirel düşüncenin meşalesini yakmıştı.
Gökyüzünü ölçen alet: Torquetum (Türketi)
Cabir bin Eflah’ı sadece masa başında hesap yapan bir teorisyen sanmayın. O, aynı zamanda elleriyle çalışan bir mucitti. Gökyüzündeki yıldızların konumlarını, ufuktan yüksekliklerini ve birbirlerine olan açısal uzaklıklarını ölçmek için o güne kadar yapılmış en karmaşık aletlerden birini, Torquetum'u (bazı kaynaklarda Türketi olarak geçer) geliştirdi veya bu aletin mükemmelleştirilmesini sağladı.
Torquetum, adeta bir "analog bilgisayar" gibiydi. Küresel koordinat sistemleri arasında (örneğin ufuk koordinatlarından ekvatoryal koordinatlara) geçiş yapmayı sağlıyordu. Karmaşık hesaplamaları mekanik bir düzeneğe dökerek, astronomların işini inanılmaz derecede kolaylaştırmıştı. Batı dünyası bu aleti o kadar sevdi ki, yüzyıllar sonra ünlü astronom Regiomontanus ve hatta Kopernik bile gözlemlerinde bu aletin prensiplerini kullandı.
Trigonometrinin bağımsızlık savaşı
Cabir’in belki de en büyük, ama en az bilinen başarısı matematikteydi. O zamana kadar trigonometri, astronominin içinde kaybolmuş, "Menelaus Teoremi" gibi zor ve karmaşık kiriş hesaplarına dayanan bir alt daldı.
Cabir bin Eflah, "Bu iş böyle gitmez" dedi. Menelaus’un zorlama kirişler teoremi yerine, bugün modern matematikte kullandığımız küresel üçgen çözümlerini getirdi.
-
Geber Teoremi: Batı’da "Rule of Four Quantities" (Dört Nicelik Kuralı) olarak bilinen teoremi geliştirdi.
-
Dik açılı küresel üçgenler için Kosinüs Kuralı'nı (Cos B = cos b . sin A) formüle etti.
O, trigonometriyi gökyüzünden yeryüzüne indirdi ve onu bağımsız bir bilim dalı haline getiren öncülerden biri oldu. Onun yazdığı formüller sayesinde, gemiciler okyanuslarda yollarını daha rahat buldu, haritacılar daha hassas çizimler yapabildi.
İsim karışıklığı ve Avrupa’ya etkisi
Cabir bin Eflah’ın kaderi, biraz da isminin kurbanı olmakla şekillendi. Eserleri Latinceye çevrildiğinde, Avrupalı katipler ona kısaca "Geber" dediler. Ancak Avrupa’da zaten "Geber" olarak bilinen çok ünlü başka bir Müslüman alim daha vardı: Kimyanın babası Cabir bin Hayyan.
Yüzyıllar boyunca Cabir bin Eflah’ın astronomi ve matematik başarıları, yanlışlıkla kimyacı adaşına atfedildi veya karıştırıldı. Ancak dikkatli tarihçiler ve Gerard of Cremona gibi çevirmenler sayesinde hakkı teslim edildi.
Onun etkisi o kadar büyüktü ki;
-
Ünlü Alman astronom Regiomontanus, "De Triangulis" adlı eserinde Cabir’in trigonometrisini (kaynak göstermeden de olsa) yoğun bir şekilde kullandı.
-
Modern astronominin babası Kopernik, "Göksel Kürelerin Devinimleri Üzerine" adlı dünyayı değiştiren kitabında, Cabir bin Eflah’tan "Babylonius" (Babil'den değil, muhtemelen Kahire/Babil bölgesine atfen yanlış bir lakapla ya da Sevillalı olarak) diye bahsederek onun verilerinden faydalandı.
Giralda kulesi onun gözlemevi miydi?
Sevilla’ya giden turistlerin hayranlıkla izlediği o meşhur çan kulesi Giralda, aslında bir zamanlar Ulu Cami’nin minaresiydi. Bazı tarihçiler ve yerel efsaneler, Cabir bin Eflah’ın bu minareyi (o dönemde inşa halindeyken veya tamamlandığında) bir gözlemevi olarak kullandığını söyler. Şehrin ışıklarından uzaklaşmak ve ufku daha net görmek için bu kule, bir astronom için bulunmaz nimetti. Bugün o kuleye baktığınızda, sadece bir mimari şaheseri değil, aynı zamanda Cabir’in yıldızlara dokunduğu noktayı da hayal edebilirsiniz.
Sonuç: Unutulan dahi
Cabir bin Eflah, 1145-1150 yılları arasında hayata veda ettiğinde, arkasında "düzeltilmiş" bir evren modeli, matematiksel formüller ve mekanik harikalar bıraktı. O, "Otoriteler yanılmaz" dogmasını yıkarak, bilimin ancak şüphe ve denetlemeyle ilerleyebileceğini gösterdi.
Bugün akıllı telefonunuzdaki harita uygulaması konumunuzu hesaplarken küresel trigonometri kullanıyorsa, bunda yüzyıllar önce Sevilla’da kağıt kalemle (veya usturlapla) sabahlayan bu "yıldızların efendisi"nin de payı vardır.
Kaynakça
-
Kitap: Sezgin, Fuat. İslam'da Bilim ve Teknik. Cilt 2 (Astronomi). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2008. (Cabir bin Eflah’ın astronomiye katkıları ve Türketi aleti üzerine detaylı bilgi).
-
Ansiklopedi Maddesi: Kırkıncı, M. Sadi. "Câbir b. Eflah". TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 6, Sayfa 533-534. Erişim Bağlantısı
-
Makale: Lorch, Richard P. "The Astronomy of Jabir ibn Aflah". Centaurus, Cilt 19, Sayı 2, 1975. Sayfa 85-107. (Batlamyus eleştirileri ve matematiksel teoremleri üzerine akademik analiz).
-
Kitap: Kennedy, E. S. Studies in the Islamic Exact Sciences. American University of Beirut, 1983. (Torquetum ve trigonometri tarihi).
-
Web Kaynak: MacTutor History of Mathematics Archive. "Jabir ibn Aflah Biography". Erişim Bağlantısı
