Tarih: 11. Yüzyılın başları. Yer: Bugünkü Pakistan sınırları içindeki Nandana Kalesi. Savaşlar, istilalar ve taht kavgalarıyla çalkalanan bir dünyada, elinde usturlap ve garip ölçüm aletleri tutan bir adam, sarp bir dağın kenarında rüzgara karşı duruyor. Aşağıdaki ordu şehirleri fethetmekle meşgulken, o, çok daha büyük bir şeyi, "Dünya'nın kendisini" fethetmeye çalışıyor. Bu adam, Batı'nın "Alberuni" diye bildiği, UNESCO'nun "Evrensel Deha" ilan ettiği, 11. yüzyıla adını veren Ebû Reyhân el-Bîrûnî'den başkası değil. Bugün uydularla saniyeler içinde yaptığımız ölçümleri, bin yıl önce bir dağın tepesinde, elindeki basit aletler ve muazzam trigonometri bilgisiyle yapan bu "Bilim Dedektifi"nin nefes kesen hikayesine hoş geldiniz. Hazırsanız, Harezm sokaklarından Hindistan’ın gizemli tapınaklarına uzanan bir keşif yolculuğuna çıkıyoruz.
Bir Sürgün ve Bir Sultan: Gazneli Mahmut ile Yolculuk
Bîrûnî, 973 yılında Harezm’de (bugünkü Özbekistan) doğdu. "Bîrûnî" (Dışarıdan gelen/Banliyölü) lakabı, belki de onun hayata bakışını özetliyordu: O hep olaylara "dışarıdan", objektif bir gözle bakmayı başardı.
Gençliği, sarayların yıkıldığı, kütüphanelerin yandığı bir kaos dönemine denk geldi. Ancak onun talihi, dönemin en güçlü hükümdarı Gazneli Mahmut ile kesişince değişti. Sultan Mahmut, Hindistan’a seferler düzenlerken, Bîrûnî’yi de saray müneccimi ve alimi olarak yanında götürdü.
Sultan’ın amacı altın ve ganimetti; Bîrûnî’nin amacı ise bilgi. Bu zorunlu yol arkadaşlığı, bilim tarihinin en büyük "Saha Araştırması"nı doğuracaktı.
Nandana Kalesi’ndeki Mucize: Dünya’nın Yarıçapı
Bîrûnî’nin en efsanevi başarısı, hiç şüphesiz Dünya’nın çevresini ölçmesidir. Antik Yunanlı Eratosthenes bunu Mısır’da gölge boylarıyla denemişti. Ancak Bîrûnî, çok daha sofistike bir yöntem geliştirdi.
Nandana Kalesi’nin bulunduğu dağa çıktı. Önce dağın yüksekliğini, sonra dağın tepesinden ufuk çizgisine bakarak oluşan açıyı (Dip Angle) ölçtü.
Kullandığı formül o kadar dahiceydi ki, sadece trigonometri ve cebir kullanarak Dünya’nın yarıçapını 6.316 kilometre olarak hesapladı.
Sıkı durun: Modern uyduların ölçtüğü gerçek değer 6.371 kilometredir.
Aradaki hata payı %1’den bile azdı! Lazerlerin, teleskopların, hesap makinelerinin olmadığı bir çağda, sadece zeka ve bir dağ ile gerçeğe bu kadar yaklaşmak, Bîrûnî’yi bilim tarihinin zirvesine taşıdı.
İlk Antropolog: "Onları Yargılama, Anla!"
Bîrûnî, Hindistan’da geçirdiği yıllarda (yaklaşık 1017-1030 arası), kılıçla fethedilen toprakları kalemle inceledi. O dönemde Müslümanlar ve Hindular arasında derin bir uçurum vardı. Bîrûnî ise bu uçurumu aşmak için inanılmaz bir şey yaptı: 50 yaşına merdiven dayamışken Sanskritçe öğrendi.
Hindu din adamlarıyla (Brahmanlar) dostluk kurdu, kutsal metinlerini orijinal dilinden okudu, kast sistemini, festivallerini ve matematiklerini inceledi. Sonucunda yazdığı "Tahkîku mâli'l-Hind" (Hindistan İncelemeleri) kitabı, tarihin ilk tarafsız "Antropoloji" eseri kabul edilir.
O, "Bu insanlar puta tapıyor" deyip geçmedi; "Neden böyle inanıyorlar, sembollerinin anlamı ne?" diye sordu. Bugün bile Hindistan tarihi üzerine çalışan bir araştırmacı, Bîrûnî’ye başvurmadan adım atamaz.
Taşların Dili ve Özgül Ağırlık
Bîrûnî’nin merakı sınırsızdı. O sadece gökyüzüyle değil, yeryüzüyle de ilgilendi. Değerli taşlar ve metaller üzerine yazdığı "Kitâbü'l-Cemâhir" adlı eserinde, maddelerin özgül ağırlıklarını hesapladı.
Bunun için "Piknometre"ye benzeyen, taşırma kabı mantığıyla çalışan özel bir alet geliştirdi.
Altın, zümrüt, kuvars gibi 18 farklı maddenin özgül ağırlığını o kadar hassas ölçtü ki, onun bulduğu değerler ile bugünkü modern değerler neredeyse birebir aynıdır.
İbni Sina ile Mektup Arkadaşlığı (Ve Biraz Kavga)
Bilim tarihi, iki büyük dehanın, Bîrûnî ve İbni Sina’nın (Avicenna) mektuplaşmalarına da şahit oldu. Bu mektuplar, nezaketle başlayan ama yer yer sertleşen bilimsel düellolardı.
Bîrûnî, Aristo fiziğini savunan İbni Sina’ya meydan okuyordu:
-
"Isı ve ışık boşlukta yayılır mı?"
-
"Gök cisimlerinin hareketi dairesel olmak zorunda mı?"
Bîrûnî, Aristo’nun dogmalarını yıkıyor, deney ve gözlemi savunuyordu. O, Aristo'ya "yanılmaz otorite" muamelesi yapmayan ilk Orta Çağ alimlerinden biriydi.
Eczacılığın Babası
Ömrünün sonlarında, gözleri az görmeye başladığında bile durmadı. 80’li yaşlarında "Kitâbü's-Saydene" (Eczacılık Kitabı) adlı eserini yazdı. Bu kitapta binlerce ilacın, bitkinin ve otun ismini; Arapça, Farsça, Yunanca, Süryanice ve Sanskritçe karşılıklarıyla listeledi. Tıbbi bitkilerin hangi hastalıklara iyi geldiğini sınıflandırdı ve eczacılığı tıptan ayrı bir disiplin olarak ele aldı.
Son Nefeste Bile Soru Sormak
Bîrûnî’nin ilim aşkını en iyi anlatan hikaye, vefat ettiği ana aittir.
Rivayete göre, 1048 yılında Gazne’de ölüm döşeğindeyken, yanına bir dostu (Fakih Ebu’l-Hasan) gelir. Bîrûnî, zorlukla nefes alırken dostuna miras hukukuyla (veya bir matematik problemiyle) ilgili karmaşık bir soru sorar.
Dostu şaşırır: "Üstad, bu haldeyken bunu mu düşünüyorsun?"
Bîrûnî’nin cevabı, tüm insanlığa ders niteliğindedir:
"Cahil olarak ölmektense, bu sorunun cevabını öğrenip öyle ölmek daha hayırlı değil midir?"
Sorunun cevabını öğrenir ve kısa bir süre sonra hayata gözlerini yumar.
Sonuç: Bin Yıl Ötesinden Gelen Işık
Ebû Reyhân el-Bîrûnî, 11. yüzyılda yaşamış bir 21. yüzyıl zihniydi. O, fanatizmin ilacı olarak "bilgiyi", savaşın ilacı olarak "anlamayı" gördü. Dünya düz mü yuvarlak mı tartışmalarının ötesine geçip, onu metre metre ölçtü.
George Sarton, Bilim Tarihi adlı dev eserinde 11. yüzyıla "Bîrûnî Çağı" adını vermiştir. Bugün Ay’daki bir kraterde onun adı yazılıdır. Ama onun asıl imzası, bilimin "önyargısız" yapılması gerektiğini öğreten o muazzam mirasında saklıdır.
Kaynakça
Kitaplar:
-
Sezgin, Fuat. İslam'da Bilim ve Teknik. (Cilt 1 ve 2 - Astronomi ve Coğrafya). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları. (Bîrûnî'nin ölçümleri ve aletleri üzerine en yetkin kaynak).
-
Bîrûnî. Tahkîku mâ li’l-Hind (Hindistan İncelemeleri). (Türkçe Çeviri: Türk Tarih Kurumu Yayınları).
-
Sayılı, Aydın. The Observatory in Islam. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Makaleler ve Ansiklopediler:
-
TDV İslâm Ansiklopedisi: Bîrûnî Maddesi. (Cilt 6, Sayfa 206-215). Yazar: Günay Tümer.
-
UNESCO Courier: Al-Biruni: The Universal Genius. (1974 Özel Sayısı). Erişim Linki
-
MacTutor History of Mathematics: Al-Biruni. University of St Andrews. Erişim Linki
Web Kaynakları:
-
1001 Inventions: Al-Biruni: The Man Who Measured the Earth. Erişim Linki
-
Britannica: al-Biruni - Persian Scholar and Scientist. Erişim Linki
