Kahire’nin (o zamanki adıyla Fustat’ın) tozlu ve gürültülü sokaklarında, 11. yüzyılın başlarında, elinde hamur teknesi yerine parşömenler taşıyan, üstü başı un içinde genç bir adam hayal edin. Babası, şehrin fırıncısıydı ve oğlunun da kendisi gibi iyi bir esnaf olmasını istiyordu. Ancak bu genç adamın gözü, fırının alevinde değil, gökyüzündeki yıldızlarda ve insan bedeninin gizemindeydi. İmkansızlıklar içinde büyüyen, hocası olmadığı için "kitaplardan öğrenen adam" diye küçümsenen, ancak zekasıyla Mısır Hükümdarı'nın başhekimliğine kadar yükselen bu kişi; Ali bin Rıdvan'dı. Bugün modern tıbbın "Tabipler Odası Başkanlığı"na denk gelen bir makamın, yani "Reisü’l-Etibba"nın (Hekimlerin Reisi) tarihteki en disiplinli temsilcilerinden birinin hikayesine hoş geldiniz.
Hocasız bir deha: Otodidakt olmanın zorluğu
Ali bin Rıdvan, M.S. 998 yılında Gize'de doğdu. Dönemin tıp eğitimi genellikle "usta-çırak" ilişkisine dayanıyordu. Zengin ailelerin çocukları ünlü hekimlerin yanında staj yapar, onlardan el alırdı. Ancak fırıncının oğlunun ne parası vardı ne de referansı.
O da çareyi kitaplarda buldu. Antik Yunan tıbbının devleri Hipokrat ve Galen'in eserlerini bulabildiği her yerden topladı. Kendi kendine Yunanca ve felsefe öğrendi. Sokaklarda fal bakarak, astroloji yorumları yaparak kazandığı üç beş kuruşu kitaplara yatırdı. Dönemin elit doktorları ona burun kıvırıyor, "Hocası olmayanın hekimliği eksiktir" diyorlardı. Ancak Rıdvan, "Benim hocam kitaplardır ve onlar canlı hocalardan daha sabırlıdır" diyerek onlara meydan okuyordu.
Tıbbın denetçisi: "Sahte doktorlara geçit yok!"
Ali bin Rıdvan'ın ünü, teşhislerindeki isabetle saraya kadar ulaştı. Fatımi Halifesi tarafından saray hekimliğine atandığında, sadece bir doktor değil, aynı zamanda ülkenin sağlık otoritesi olmuştu.
Ona atfedilen "ilk tabipler odası başkanı" yakıştırması işte bu dönemdeki icraatlarından gelir. Rıdvan, o dönemde Mısır'da mantar gibi türeyen şarlatanlara ve bilgisiz doktorlara savaş açtı. Hekimlik yapacak kişileri bizzat imtihan ediyor, Hipokrat yeminine sadık kalıp kalmadıklarını denetliyor ve yeterli görmediklerinin "diplomasını" (icazetini) iptal ediyordu. Tıbbı bir ticaret kapısı değil, bir ahlak meselesi olarak görüyordu.
İbn Butlan ile tarihi atışma: Bağdat vs Kahire
Tarih, sessiz sedasız çalışanları değil, büyük kavgaları yazar. Ali bin Rıdvan'ın hayatındaki en renkli (ve bir o kadar da gergin) dönem, Bağdatlı ünlü hekim İbn Butlan'ın Kahire'ye gelmesiyle başladı.
İbn Butlan; iyi giyimli, gezgin, nüktedan ve "mektepli" bir hekimdi. Rıdvan ise; sert mizaçlı, kılık kıyafetine özen göstermeyen, yerel ve "alaylı" bir dahiydi. İkili arasında, bugün tıp tarihinin en meşhur "kalem savaşlarından" biri yaşandı. Meydanlarda halkın önünde tıbbi ve felsefi tartışmalara tutuştular.
İbn Butlan, Rıdvan'ın yüzünün çirkinliğiyle ve kaba saba haliyle alay ederken; Rıdvan da Butlan'ın bilgisinin yüzeysel olduğunu iddia ediyor, onu mantık hatalarıyla vuruyordu. Bu rekabet o kadar büyüdü ki, ikisi de birbirini eleştiren kitaplar yazdılar. Bu "doktorlar savaşı", o dönemde bilimin ne kadar canlı ve tartışmaya açık olduğunun en güzel kanıtıydı.
Mısır'ın havası ve veba üzerine ilk epidemiyolojik rapor
Ali bin Rıdvan, sadece insan bedenini değil, yaşadığı şehri de muayene eden bir hekimdi. En ünlü eseri "Def'u Madarri'l-Ebdan bi-Ardi Mısr" (Mısır Topraklarında Bedenlere Zarar Veren Şeylerin Önlenmesi), aslında tarihin ilk halk sağlığı ve çevre raporlarından biridir.
Kahire'nin (Fustat) dar sokaklarını, çöp yığınlarını, Nil Nehri'nin taştığı zaman bıraktığı bataklıkları inceledi. Havanın kirliliğinin, çürüyen atıkların ve nemli iklimin hastalıkları nasıl yaydığını anlattı. "Hastalığı tedavi etmektense, şehri temiz tutarak hastalığı önlemek evladır" mantığını savundu. Onun bu tespitleri, modern epidemiyolojinin (salgın bilimi) temelleri sayılabilir.
Gökyüzündeki göz: Süpernova 1006
Ali bin Rıdvan'ın dehası sadece yerle sınırlı değildi. O aynı zamanda yetenekli bir astronomdu. 1006 yılının bir bahar akşamında, gökyüzünde Venüs'ten bile daha parlak bir yıldızın doğduğunu gördü.
Bu, tarihin kaydettiği en parlak "Süpernova" patlamasıydı (SN 1006). Rıdvan, bu olayı o kadar detaylı kaydetti ki; parlaklığını, konumunu ve gökyüzünde kaldığı süreyi not etti. Bugün NASA'daki bilim insanları, 1000 yıl önceki bu patlamanın hızını ve yapısını anlamak için hala Ali bin Rıdvan'ın notlarına başvurmaktadır. Bir fırıncı oğlunun notları, bugün uzay araştırmalarına ışık tutmaktadır.
Hüzünlü son ve kayıp miras
Hayatını disipline, bilime ve ahlaka adayan bu büyük hekimin son yılları maalesef hüzünlü geçti. Bazı kaynaklara göre, evlatlık edindiği bir kızın ihanetine uğradı ve tüm servetini, hatta canından çok sevdiği kütüphanesini kaybetti. Bu olaydan sonra akıl sağlığının bozulduğu ve içine kapandığı söylenir. 1061 (veya 1068) yılında vefat ettiğinde, geride 100'den fazla eser bıraktı.
Sonuç: Liyakatin zaferi
Ali bin Rıdvan'ın hikayesi, "coğrafya kaderdir" sözüne hem bir doğrulama hem de bir başkaldırıdır. Evet, Mısır'ın fakir bir mahallesinde doğmuştu ama kaderini değiştirecek iradeye sahipti.
O, tıp mesleğinin bir "lonca" düzenine, yani kurallı ve ahlaki bir yapıya kavuşması için mücadele eden ilk isimlerden biriydi. Bugün doktorların odalarına astıkları diplomalar, etik kurullar ve standartlar varsa, bunda yüzyıllar önce "Hekimlik şarlatanlık değildir, ilimdir" diye haykıran bu fırıncı oğlunun payı büyüktür.
Kaynakça
-
Kitap: Sezgin, Fuat. İslam'da Bilim ve Teknik. Cilt 4 (Tıp). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2008. (Ali bin Rıdvan'ın tıp tarihindeki yeri ve eserleri üzerine detaylı bilgi).
-
Ansiklopedi Maddesi: TDV İslâm Ansiklopedisi. "Ali b. Rıdvan". Cilt 2, Sayfa 444-445. Erişim Bağlantısı
-
Kitap/Çeviri: Dols, Michael W. Medieval Islamic Medicine: Ibn Ridwan's Treatise "On the Prevention of Bodily Ills in Egypt". University of California Press, 1984. (Rıdvan'ın ünlü eserinin çevirisi ve hayatı üzerine en kapsamlı İngilizce kaynak).
-
Makale: Pormann, Peter E. "The Physician and the Other: Images of the Charlatan in Medieval Islam". Bulletin of the History of Medicine, 2005. (Tıbbi etik ve şarlatanlarla mücadelesi).
-
Web Kaynak: NASA - Goddard Space Flight Center. "Astronomers Look to History for Supernova Clues". (SN 1006 gözlemi ve Rıdvan'ın notlarının önemi).
