Birinci yüzyılın Bağdat’ında, güneşin "Beytü'l-Hikme"nin (Bilgelik Evi) üzerinde parladığı bir sabahı hayal edin. Tozlu parşömenlerin arasında, Öklid'in geometrisi ve Arşimet'in mekaniği üzerine kafa yoran bir dâhi oturuyordu. Adı Sabit bin Kurra idi. O dönemde yaşayan çoğu insan için sayılar sadece ticaretin bir aracıydı; ancak Sabit için sayılar, kâinatın derinliklerinde icra edilen sonsuz bir dansın notalarıydı. Bugün modern dünyayı şekillendiren diferansiyel ve integral hesabın köklerini aradığımızda yolumuz genellikle Newton veya Leibniz’e çıkar. Ancak tarih, sessiz bir fısıltıyla bize bu büyük matematik devriminin temellerinin Harran’ın kumlarından Bağdat’ın kütüphanelerine uzanan bir dâhinin zihninde atıldığını anlatır.
Harran’dan Bağdat’a: Bir Para Bozucunun Dehası
Sabit bin Kurra, aslında Harran’da bir para bozucu (sarraf) olarak hayata başladı. Ancak onun zihni altın paraları saymakla yetinmeyecek kadar büyüktü. Mezopotamya’nın kadim yıldız gözlemcileri olan Sâbiî topluluğuna mensuptu. Bu topluluk, astronomi ve matematiğe olan tutkusuyla bilinirdi.
Bir seyahat sırasında dönemin en ünlü matematikçilerinden olan Benu Musa kardeşlerden Muhammed ile tanışması, tarihin akışını değiştirdi. Muhammed, bu genç adamdaki cevheri anında fark etti ve onu İslam dünyasının bilim kalbi olan Bağdat’a davet etti.
"Sonsuz Küçük"ün Peşinde: Calculus'un Atası mı?
Newton ve Leibniz’den yaklaşık 800 yıl önce Sabit bin Kurra, bugün Diferansiyel Hesap olarak adlandırdığımız alanın en zorlu problemlerinden birine el atmıştı: Alan ve hacim hesaplamaları.
Arşimet’in yöntemlerini alan Sabit, onları geliştirdi ve "sonsuz küçükler" (infinitesimals) kavramına çok yaklaştı. Bir parabolün alanını hesaplamak için geliştirdiği yöntemler, aslında integral hesabın ilk adımlarıydı. O, sadece şekillerle oynamıyor, bir eğrinin altındaki alanın sonsuz sayıda küçük parçanın toplamı olduğu fikrini sezgisel olarak işliyordu.
Modern matematikte integral işlemi şu şekilde ifade edilirken:
int x^n , dx = frac{x^{n+1}}{n+1}
Sabit bin Kurra, bu türden güç gerektiren hacim ve alan hesaplamalarını, cebirsel ve geometrik yöntemleri harmanlayarak çözmeyi başarmıştı.
Dost Sayılar ve Sayıların Gizli Kimyası
Sabit sadece sonsuzlukla değil, sayıların arasındaki "sosyal ilişkilerle" de ilgileniyordu. Matematik dünyasında "Dost Sayılar" (Amicable Numbers) olarak bilinen bir teoremi formüle etti. Eğer iki sayıdan her biri, diğerinin kendisi hariç bölenlerinin toplamına eşitse, bu sayılar dosttur.
Örneğin, 220 ve 284. 220'nin bölenlerini toplayın, 284’ü bulursunuz; 284’ün bölenlerini toplayın, 220’yi bulursunuz. Sabit bin Kurra, bu gizli uyumu keşfeden ve formüle eden ilk kişidir. Bu keşif, o dönemde sadece bir sayı oyunu değil, evrendeki ilahi dengenin bir kanıtı olarak görülüyordu.
Yıldızların Zamanını Ölçmek
Sabit'in dehası kağıt üzerinde kalmadı, gökyüzüne de yansıdı. Güneş yılının uzunluğunu büyük bir hassasiyetle hesapladı. Onun hesaplamalarına göre bir yıl; 365 gün, 6 saat, 9 dakika ve 12 saniyeydi. Modern ölçümlerle arasındaki fark sadece birkaç saniyedir! Bu hassasiyet, o dönemde Batı dünyasının hayal bile edemeyeceği bir seviyedeydi.
Miras: Bir Köprü İnşa Etmek
Sabit bin Kurra, sadece bir mucit değil, aynı zamanda muazzam bir çevirmendi. Apollonius, Arşimet ve Batlamyus’un eserlerini Arapçaya kazandırarak, Antik Yunan bilgisinin Orta Çağ karanlığında yok olmasını engelledi. Eğer o ve çalışma arkadaşları olmasaydı, belki de Rönesans matematiği hiçbir zaman doğmayacaktı.
Onun hikâyesi bize şunu öğretir: Bilim, bayrak yarışına benzer. Newton "Devlerin omuzlarında durduğum için daha uzağı görebiliyorum" dediğinde, o devlerden birinin Harranlı bir para bozucu olduğunu biliyor muydu dersiniz?
Kaynakça
Yerli Kaynaklar:
-
TDV İslâm Ansiklopedisi: SÂBİT b. KURRA - Matematik ve Astronomi Çalışmaları - (Erişim: 2026).
-
Prof. Dr. Fuat Sezgin: İslam'da Bilim ve Teknik, (Cilt 1-2, Sayfa 85-92), İBTAV Yayınları.
-
TÜBİTAK Bilim ve Teknik: Ortaçağ İslam Dünyasında Matematikçiler.
Yabancı Kaynaklar:
-
Rashed, R.: The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra, (Pages 102-115), Kluwer Academic Publishers. Link.
-
MacTutor History of Mathematics Archive: Thabit ibn Qurra Profile.
-
Encyclopaedia Britannica: Thabit ibn Qurra - Arab Mathematician.
Web Kaynakları:
-
UNESCO: The Legacy of the House of Wisdom.
-
Muslim Heritage: Thabit ibn Qurra: The Great Reformer of Mathematics.
