Yıldızların Sırrını Çözen Adam: Battani ve Modern Trigonometrinin Doğuşu

Bundan yaklaşık bin yüz yıl önce, Mezopotamya’nın kadim topraklarında, gece karanlığının sadece yıldızlarla aydınlandığı bir devirde; bir adam başını gökyüzüne kaldırdı. O, sadece yıldızların güzelliğine kapılan bir hayalperest değil, evrenin matematiksel dilini çözmeye yemin etmiş bir dâhiydi. Avrupa’da "Albategnius" adıyla anılan, modern astronomi ve trigonometrinin gerçek mimarı Ebu Abdullah Muhammed bin Cabir bin Sinan el-Battani’den bahsediyoruz. Eğer bugün GPS sistemleri kusursuz çalışıyorsa, uçaklar rotalarını milimetrik hesaplarla bulabiliyorsa ve Kopernik "Dünya dönüyor" diyebildiyse; bu başarının arkasındaki gizli kahraman, Rakka’daki gözlemevinde 42 yıl boyunca geceyi gündüze katan Battani’dir.

Harran’dan Gökyüzünün Zirvesine

858 yılında Harran’da doğan Battani, bilimin altın çağını yaşadığı bir atmosferde yetişti. Babası meşhur bir alet yapımcısıydı; bu sayede Battani, astronomik gözlemler için gerekli olan usturlap ve güneş saatlerini adeta oyuncağı gibi tanıdı. Ancak onu yaşıtlarından ayıran şey, mevcut olanla yetinmemesiydi. Batlamyus’un (Ptolemy) yüzyıllardır tartışılmaz kabul edilen teorilerini elindeki parşömenlerle, cetvellerle ve sonsuz bir sabırla test etmeye başladı.

"Bilimin en asil olanı, yıldızlar ilmidir; çünkü o, yaratılışın hikmetini ve kâinatın nizamını sayıların diliyle anlatır."

Kirişlerden Sinüse: Trigonometride Devrim

Battani’den önce dünya, matematiği ve astronomiyi Yunanlılardan miras kalan hantal "kirişler" yöntemiyle çözmeye çalışıyordu. Battani, bu yöntemin pratik olmadığını fark etti ve bugün lise sıralarında her öğrencinin karşısına çıkan Sinüs ($sin$) kavramını geliştirdi.

Sadece bununla da kalmadı; Tanjant ($tan$) ve Kotanjant ($cot$) kavramlarını sistemleştirerek astronomik hesaplamalarda devrim yarattı. Onun geliştirdiği formüller, bugün modern trigonometrinin temel taşlarını oluşturur. İşte o meşhur bağıntılardan biri:

$$tan(x) = frac{sin(x)}{cos(x)}$$

Ayrıca, küresel trigonometride dik açılı üçgenler için bulduğu formüller, denizcilerin okyanuslarda yollarını kaybetmeden ilerlemelerini sağlayan en büyük rehber oldu.

Güneş Yılını Milimetrik Hesaplayan Deha

Battani, tam 42 yıl boyunca Rakka Gözlemevi’nde gökyüzünü taradı. Güneş’in, Ay’ın ve gezegenlerin hareketlerini o kadar hassas ölçtü ki, hesapladığı "Güneş Yılı" süresi modern bilim dünyasını hala hayrete düşürmektedir.

Battani’nin 10. yüzyılda hesapladığı güneş yılı: 365 gün, 5 saat, 46 dakika ve 24 saniye. Modern atom saatleri ile ölçülen değerle arasındaki fark sadece birkaç dakikadır! Bu hassasiyet, o dönemde ne teleskop ne de bilgisayar varken sadece insan zekâsı ve el yapımı ölçüm aletleriyle elde edilmişti.

Kopernik ve Galileo’nun İlham Kaynağı

Avrupa karanlık çağlarını yaşarken, Battani’nin eserleri Latinceye çevrildi ve üniversitelerin başucu kitabı oldu. Rönesans’ın büyük isimleri Kopernik, Kepler ve Galileo, evrenin gizemlerini çözerken Battani’nin "Zîc-i Sâbî" adlı eserinden sayfalarca alıntı yaptılar. Kopernik, modern astronominin temellerini atarken Battani’ye duyduğu saygıyı eserlerinde defalarca dile getirdi.

Bugün Ay’ın yüzeyine baktığınızda, bir kraterin adı size tanıdık gelebilir: Albategnius Krateri. İnsanlık, bu büyük dâhiyi sadece kitaplarda değil, o hayatını adadığı gökyüzünün tam kalbinde onurlandırmaya devam ediyor.

Sonuç: Sayıların Yıldızlarla Dansı

Battani, bize matematiğin sadece bir ders değil, evrenin kendisi olduğunu öğretti. O, Harran’ın tozlu yollarından çıkıp yıldızların haritasını çıkaran, imkânsızı mümkün kılan bir azmin temsilcisidir. Bugün kullandığımız her trigonometrik cetvelde, baktığımız her gökyüzü haritasında bu sessiz devin ayak izleri var.

Kaynakça

Yerli Kaynaklar:

TDV İslâm Ansiklopedisi: BATTÂNÎ - Hayatı, Eserleri ve Astronomiye Katkıları - (Cilt 5, Sayfa 201-204).
Prof. Dr. Fuat Sezgin: İslam'da Bilim ve Teknik, İBTAV Yayınları, (Astronomi ve Matematik Bölümü). Link.
TÜBİTAK Bilim Genç: Trigonometrinin Öncüsü: El-Battani.