Tarih 8. yüzyılın sonları... Dicle Nehri’nin kıyısında, dünyanın o zamanki kalbi sayılan Bağdat’ta hava her zamankinden farklı kokuyordu. Baharat, gül suyu veya çöl tozu değildi bu koku. Bu, ıslak ketenin, nişastanın ve insanlık tarihini değiştirecek olan devrimin, yani kağıdın kokusuydu. Bugün elimize bir kitap aldığımızda veya bir not defterine yazı yazdığımızda aklımıza gelmez ama, bir zamanlar "yazmak" kralların ve rahiplerin tekelinde olan pahalı bir ayrıcalıktı. İşte bu ayrıcalığı halka indiren, bilgiyi parşömenlerin hantal dünyasından kurtarıp "kağıt" denilen o zarif maddeyle buluşturan vizyoner bir devlet adamının, Fadl bin Yahya el-Bermekî’nin (İbn Fazl) hikayesidir bu. Gelin, Binbir Gece Masalları’nın şehri Bağdat’ın sokaklarına inelim ve matbaadan yüzyıllar önce gerçekleşen o sessiz gürültülü devrime tanıklık edelim.
Çin Seddi’nden Sızan Sır
Hikaye aslında Bağdat’tan binlerce kilometre ötede, 751 yılındaki kanlı bir savaşla, Talas Savaşı ile başlar. Abbasi orduları ile Çin Tang Hanedanlığı karşı karşıya geldiğinde, ganimet sadece altın veya toprak olmadı. Müslümanlar, yanlarında çok daha değerli bir şeyi, "kağıt yapımını bilen Çinli esirleri" Semerkant’a getirdiler.
O güne kadar dünya, yazı yazmak için Mısır’ın kırılgan papirüsüne veya hayvan derisinden yapılan pahalı parşömene muhtaçtı. Bir kitabı kopyalamak için sürülerce koyunun derisi gerekiyordu. Bilgi, ağır ve pahalıydı. Semerkant’ta kurulan ilk atölyeler, dut ağacı kabuklarından kağıt üretmeye başladı. Ancak bu teknolojinin yerel bir zanaat olmaktan çıkıp küresel bir endüstriye dönüşmesi için Bağdat’ın dehasına ihtiyaç vardı.
Vezirin Vizyonu: Bürokrasiden Doğan İcat
İşte tam bu noktada sahneye İbn Fazl (Fadl bin Yahya) çıkar. O, Abbasi Halifesi Harun Reşid’in o meşhur Bermeki ailesine mensup, zeki ve ileri görüşlü veziriydi. Horasan valiliği yapmış, Doğu’nun sırlarına vakıf bir devlet adamıydı.
İbn Fazl’ın büyük bir derdi vardı: İmparatorluk genişliyor, ancak bürokrasi tıkanıyordu. Mısır’dan gelen papirüsler yetmiyor, parşömenler ise üzerinde oynama yapmaya (sahteciliğe) çok müsaitti (parşömen kazınıp yeniden yazılabiliyordu). Devletin kayıtlarını tutmak, güvenli ve ucuz bir malzeme gerektiriyordu.
İbn Fazl, Semerkant’ta gördüğü o ince, beyaz malzemeyi hatırladı. Ve 794 yılı civarında, İslam tarihinin dönüm noktalarından biri olan o emri verdi: "Bağdat’ta, Dicle kıyısında ilk devlet destekli Kağıt Fabrikası (Dârü’l-Kâğıt) kurulacak!"
Bağdat Usulü: Ketenden Gelen Mucize
İbn Fazl’ın kurdurduğu fabrika, Çin’deki atölyelerin basit bir kopyası değildi. Bağdatlı ustalar, Çin metodunu geliştirdiler. Çin’de kullanılan dut ağacı kabuğu Mezopotamya’da yoktu. Onlar da harika bir çözüm buldular: Keten ve kenevir paçavraları.
Eski giysiler, ipler ve keten parçaları toplanıyor, suda bekletiliyor, devasa dibeklerde (su gücüyle çalışan çekiçlerle) dövülerek hamur haline getiriliyordu. Bağdatlıların asıl dehası ise son dokunuştaydı: Nişasta. Kağıdın yüzeyini pürüzsüzleştirmek ve mürekkebin dağılmasını önlemek için buğday nişastası ve pirinç unu kullandılar.
Böylece ortaya çıkan "Bağdat Kağıdı" (Kağıd-ı Bağdadî), Çin kağıdından daha esnek, daha beyaz ve üzerine yazı yazması çok daha keyifli bir sanat eserine dönüştü.
Bilginin Demokratikleşmesi: "Kağıt Çağı"
İbn Fazl’ın girişimiyle Bağdat, bir anda yüzlerce kağıt atölyesiyle doldu. Şehirde "Sûku'l-Varrâkîn" (Kağıtçılar ve Kitapçılar Çarşısı) kuruldu. Bu çarşıda sadece kağıt satılmıyor, yüzlerce hattat harıl harıl kitap kopyalıyordu.
Sonuç muazzam oldu:
-
Kitap Ucuzladı: Eskiden bir servet değerinde olan kitaplar, artık orta sınıfın bile alabileceği fiyatlara düştü.
-
Beyt’ül Hikme Şahlandı: Halife Memun’un kurduğu Bilgelik Evi’ndeki tercüme faaliyetleri, kağıt bolluğu sayesinde hız kazandı. Aristo, Platon ve Galen’in eserleri yüzlerce kopya halinde İslam dünyasına yayıldı.
-
Yazarların Altın Çağı: Cahiz gibi velud yazarlar, "Kağıt olmasaydı bu kadar yazamazdım" diyecek kadar bu maddeye aşıktı.
Bir zamanlar devlet sırrı olan kağıt, İbn Fazl sayesinde sokağa indi. Hatta o kadar bollaştı ki, pazarlarda sebzeler bile kağıda sarılmaya başlandı. Bir Bizanslı tüccarın Bağdat’ı ziyaret ettiğinde, "Burada insanlar sebzelerini bile kitap sayfalarına sarıyorlar!" diye şaşırdığı rivayet edilir.
Batı’ya Uzanan Işık
İbn Fazl’ın Bağdat’ta yaktığı bu ateş, orada kalmadı. Kağıt üretimi Şam’a, oradan Mısır’a, Kuzey Afrika’ya ve nihayet Endülüs (İspanya) üzerinden Avrupa’ya geçti. Avrupalılar 12. yüzyıla kadar kağıdı "kafir icadı" diye kullanmasalar da, sonunda parşömenin maliyeti karşısında pes ettiler.
Eğer bugün Rönesans’tan, Reform’dan ve modern bilimden bahsediyorsak, bunun temelinde İbn Fazl’ın Dicle kıyısında dönen o su çarklarının sesi vardır.
Sonuç: Unutulan Bir İsim, Yaşayan Bir Miras
Fadl bin Yahya el-Bermekî (İbn Fazl), siyasi çekişmeler ve saray entrikaları sonucunda trajik bir şekilde gözden düştü ve ailesiyle birlikte tarihin karanlık sayfalarına itildi. Ancak onun insanlığa sunduğu hediye, kılıçtan ve siyasetten çok daha keskin ve kalıcıydı.
Bugün elimize aldığımız her kitapta, imzaladığımız her belgede, aslında o Bağdatlı vezirin vizyonuna dokunuyoruz. O, ormanı hamura, hamuru kağıda, kağıdı ise medeniyete dönüştüren simyacıydı.
Kaynakça
Kitaplar ve Eserler:
-
Bloom, Jonathan M. Paper Before Print: The History and Impact of Paper in the Islamic World. Yale University Press, 2001. (Sayfa 42-45: Bağdat'ta kağıt üretiminin başlaması ve Bermekilerin rolü).
-
Pedersen, Johannes. İslam Dünyasında Kitabın Tarihi. (Çev. Mustafa Macit Karagözoğlu). Klasik Yayınları. (Kağıt imalatı ve varraklık bölümü).
-
TDV İslâm Ansiklopedisi: KAĞIT Maddesi - (Cilt 24, Sayfa 160-163).
-
Al-Hassan, A.Y. & Hill, D.R. Islamic Technology: An Illustrated History. UNESCO/Cambridge University Press, 1986.
Web Kaynakları ve Makaleler:
-
Muslim Heritage: The Beginning of the Paper Industry.
-
DergiPark (Tarih İncelemeleri Dergisi): Ortaçağ İslam Dünyasında Kağıt Üretimi ve Kültürel Etkileri. Erişim Linki.
