Tarih: 9 Kasım 1929. Yer: İstanbul, Topkapı Sarayı. Saray müzeye dönüştürülürken, tozlu rafların ve unutulmuş evrakların arasında çalışan Alman müze müdürü Gustav Deissmann ve ekibi, bir kenara atılmış, rulo yapılmış eski bir ceylan derisi buldular. Deriyi açtıklarında karşılaştıkları manzara, modern dünyanın nefesini kesecek türdendi. Harita, İspanya ve Batı Afrika kıyılarını gösteriyordu, burası normaldi. Ancak Atlas Okyanusu’nun öbür ucunda, o tarihte (1513) henüz çok az bilinen, sisler ardındaki "Yeni Dünya"nın, yani Amerika’nın kıyıları inanılmaz bir detayla çizilmişti. Üstelik Kristof Kolomb’un Amerika’yı keşfinden sadece 21 yıl sonra... Bu harita, bir denizcilik mucizesiydi. Çizeri ise kılıcıyla denizleri, kalemiyle kağıtları fetheden, hayatı filmlere konu olacak bir Osmanlı Amirali: Ahmet Muhiddin Pîrî, nam-ı diğer Pîrî Reis'ti. Gelibolu’nun rüzgarlı kıyılarından Hint Okyanusu’nun kaynayan sularına, oradan da celladın soğuk kılıcına uzanan bu hikaye, sadece bir haritacının değil, bir çağın öyküsüdür.
Korsanlıktan Amiralliğe: Denizin Çıraklığı
Pîrî Reis, 1465 civarında Gelibolu’da doğdu. O dönemde Gelibolu, Osmanlı donanmasının kalbiydi. Çocukluğu, gemi halatları, zift kokusu ve denizci hikayeleri arasında geçti. Ancak onun asıl okulu, amcası Kemal Reis’in gemisiydi.
Kemal Reis, Akdeniz’in en korkulan Türk korsanlarından biriydi. Pîrî, amcasının yanında İspanya, Fransa ve Venedik kıyılarını avucunun içi gibi öğrendi. Endülüs Müslümanlarını İspanyol zulmünden kurtarıp Kuzey Afrika’ya taşıyan gemilerde o da vardı.
II. Bayezid, korsanları Osmanlı donanmasına davet ettiğinde, Pîrî ve amcası devlet hizmetine girdiler. Artık o bir "Reis"ti. Ancak Pîrî’yi diğer denizcilerden ayıran bir özellik vardı: O, savaştan arta kalan zamanlarda ganimet saymak yerine, gittiği limanların eskizini çiziyor, denizin derinliklerini not alıyor ve ele geçirdikleri düşman gemilerindeki haritaları inceliyordu.
1513 Haritası: Kolomb’un Kayıp Haritasının İzinde
Pîrî Reis’in 1929’da bulunan o meşhur dünya haritası, aslında tamamlanmış bir dünya haritasının sadece üçte birlik (Atlas Okyanusu) parçasıdır. Geri kalanı kayıptır.
Peki, Pîrî Reis hiç gitmediği Amerika kıtasını nasıl bu kadar düzgün çizebildi? Cevabı haritanın kenarındaki notlarda bizzat kendisi verir. Bir bilim insanı dürüstlüğüyle kaynaklarını sıralar:
"Bu haritanın yapımında 20 haritadan faydalandım. Büyük İskender zamanından kalan haritalar, Portekizlilerin haritaları ve Cenovalı kâfir Kolomb’un haritası..."
İşte en can alıcı nokta burasıdır! Kristof Kolomb’un Amerika’yı gösteren kendi çizdiği orijinal harita bugün kayıptır; dünyada yoktur. Ancak Pîrî Reis, ele geçirdiği bir İspanyol denizciden bu haritayı temin etmiş ve kendi haritasına işlemiştir. Yani Pîrî Reis’in haritası, Kolomb’un kayıp haritasının dünyadaki tek izidir.
Harita o kadar detaylıdır ki, Güney Amerika’daki nehirler, And Dağları ve hatta hayvan figürleri bile resmedilmiştir. Bazı komplo teorisyenleri, haritanın en altındaki kara parçasının buzulsuz Antarktika olduğunu iddia edip işi uzaylılara bağlasa da, bilimsel gerçek şudur: Pîrî Reis, Güney Amerika kıyılarını çizerken kağıt yetmediği veya projeksiyonu (bakış açısını) o yöne kıvırdığı için o kısım doğuya doğru bükülmüştür.
Denizlerin Navigasyonu: Kitab-ı Bahriye
1513 haritası muazzamdı ama Pîrî Reis durmadı. 1521 ve 1526 yıllarında, dünya denizcilik tarihinin en büyük başyapıtlarından birini, Kitab-ı Bahriye’yi (Denizcilik Kitabı) yazdı.
Bu eser, Kanuni Sultan Süleyman’a sunulan devasa bir "Akdeniz Rehberi"ydi. Sadece haritalardan oluşmuyordu; bir kaptanın bilmesi gereken her şey vardı:
-
Hangi limanda su bulunur?
-
Hangi koyda rüzgar nereden eser?
-
Denizin dibi kum mu, kaya mı?
-
Hangi adanın halkı dosttur, hangisi düşmandır?
Kitab-ı Bahriye, Ege ve Akdeniz’deki her adayı, her girintiyi dantel gibi işleyen şiirsel bir anlatıma sahipti. Bugün bile Ege’de tekneyle gezen biri, Pîrî Reis’in tarifleriyle (bazı kıyı şeritleri değişse de) yolunu bulabilir. Venedik’ten Mısır’a kadar yüzlerce liman, kuşbakışı çizimlerle (minyatür) anlatılmıştı.
80 Yaşında Gelen Trajik Son
Pîrî Reis, hayatı boyunca kalemiyle ve kılıcıyla devlete hizmet etti. Ancak sonu, bir kahramana yakışmayacak kadar hüzünlü oldu.
1552 yılında, artık 80 yaşlarına merdiven dayamış yaşlı bir amiralken, Kanuni tarafından Hint Seferi’ne gönderildi. Görevi, Portekizlileri Hürmüz Boğazı’ndan ve Basra Körfezi’nden atmaktı. Pîrî Reis, Hürmüz Kalesi’ni kuşattı ancak alamadı. Portekiz donanmasının büyük bir güçle yaklaştığı haberini alınca, Osmanlı donanmasının Basra körfezinde sıkışıp yok olmasını engellemek için riskli bir karar aldı: Donanmayı Basra’da bıraktı ve ganimet yüklü üç gemiyle Mısır’a döndü.
Amacı, hazineyi güvene almak ve durumu divana açıklamaktı. Ancak düşmanları (özellikle Basra Valisi Kubat Paşa ve Mısır Beylerbeyi), Pîrî Reis’in bu stratejik geri çekilmesini "kaçış" ve "ihanet" olarak raporladılar.
Saray entrikaları, bilimsel dehanın önüne geçti. Kanuni Sultan Süleyman, bu raporlar üzerine öfkelendi ve fermanı verdi.
1553 yılında, Kahire’de, dünya haritasını çizen, ömrünü denizlerde geçiren o büyük bilge, boynu vurularak idam edildi. Mal varlığına el konuldu.
Sonuç: Yarım Kalan Harita, Tamamlanan Efsane
Pîrî Reis’ten geriye, Topkapı Sarayı’nın depolarında yüzyıllarca uyuyan o ceylan derisi ve kütüphaneleri süsleyen Kitab-ı Bahriye kaldı.
O, bir kopyacı değil, bir sentez ustasıydı. Doğu’nun ve Batı’nın bilgisini, bir pergelin iki ucu gibi birleştirmişti. Onun haritasına baktığımızda sadece coğrafyayı görmeyiz; Rönesans’ın ruhunu, keşifler çağının heyecanını ve bir denizcinin bitmek bilmeyen merakını görürüz.
İdam sehpasında son bulan hayatı, tarihin acı bir cilvesidir. Ama dalgalar, Pîrî Reis’in adını hala Akdeniz kıyılarına fısıldamaya devam ediyor. O, bilinmeyen kıtaları kaleminin ucuyla keşfeden, ufkun ötesini gören adamdı.
Kaynakça
Kitaplar:
-
İnan, Afet. Piri Reis'in Hayatı ve Eserleri. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1975. (Piri Reis haritasının dünyaya tanıtılmasında öncü olan temel eser).
-
Sezgin, Fuat. İslam'da Bilim ve Teknik. (Cilt 10 - Coğrafya). (Piri Reis haritalarının matematiksel ve kartografik analizi).
-
McIntosh, Gregory C. Piri Reis Map of 1513. University of Georgia Press, 2000. (Harita üzerine yapılmış en kapsamlı uluslararası çalışmalardan biri).
-
Piri Reis. Kitab-ı Bahriye. (Çev. ve Hazırlayan: Ertuğrul Zekai Ökte). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Makaleler ve Dijital Kaynaklar:
-
UNESCO: Celebration of anniversaries in 2013. (Piri Reis Haritası'nın 500. yılı). Erişim Linki
-
Bilim ve Teknik Dergisi: Piri Reis ve Haritası. (TÜBİTAK Arşivi, Sayı 323).
-
Library of Congress (ABD Kongre Kütüphanesi): Portolan Charts and Piri Reis. (Haritacılık tarihi analizi). Erişim Linki
