Tarihin tozlu sayfaları, kılıcıyla dünyayı dize getiren fatihlerle doludur. Ancak içlerinden biri vardır ki, onun hikayesi sadece savaş meydanlarında değil, kutsal kitapların en gizemli satırlarında da yankılanır. Ne bir peygamber olduğu kesinleşmiştir ne de sadece bir kral olduğu... O, zamanın ve mekanın sınırlarını zorlayan, güneşin battığı yerden doğduğu yere kadar hüküm süren, "Çift Boynuzlu Hükümdar": Zülkarneyn. Kur’an-ı Kerim’in Kehf Suresi’nde anlatılan bu esrarengiz yolcunun kimliği, yüzyıllardır tarihçilerin, teologların ve arkeologların zihnini kurcalayan, çözülememiş bir bilmecedir. Büyük İskender mi? Pers Kralı Kyros mu? Yoksa Yemenli bir melik mi? Gelin, bu antik dedektiflik hikayesinin izini sürelim ve demir kütleleriyle örülen o efsanevi seddin gölgesine doğru bir yolculuğa çıkalım.
"Bize Zülkarneyn'den Soruyorlar..."
Hikaye, Mekke’de başlar. Müşrikler, Hz. Muhammed’i (s.a.v.) zor durumda bırakmak için Yahudi alimlerinden akıl alırlar. "Ona, Doğu’ya ve Batı’ya seyahat eden o gezgin adamı sorun," derler. Ve vahiy gelir: "Sana Zülkarneyn'i soruyorlar. De ki: Size ondan bir hatıra okuyacağım." (Kehf, 83).
İsmi "Zülkarneyn", Arapça’da "İki boynuz sahibi" veya "İki zamanın/çağın sahibi" anlamına gelir. Bu lakap, onun gücünün Doğu’dan Batı’ya (dünyanın iki boynuzuna) uzandığını simgelediği gibi, tacındaki çift boynuzlu miğferden de geliyor olabilir.
İlk Durak: Güneşin Battığı Kara Balçık
Zülkarneyn’in rotası önce Batı’ya, bilinen dünyanın sınırına çevrilir. Kutsal metin, onun "Güneşin kara bir balçıkta (Ayn-i Hamie) battığı yere" ulaştığını söyler.
Burası neresidir? Atlas Okyanusu’nun sisli kıyıları mı? Karadeniz’in volkanik sahilleri mi? Yoksa Kırgızistan’daki Issık Göl mü? Coğrafya belirsizdir ancak olay nettir: Orada yaşayan bir kavimle karşılaşır. Allah ona bir seçim hakkı verir: "Ya onlara azap edersin ya da haklarında güzel davranırsın."
Zülkarneyn, tarihteki zalim fatihlerin aksine "Adalet"i seçer. Zulmedenleri cezalandıracağını, iman edip iyi işler yapanlara ise iyi davranacağını söyler. Bu tavır, onun sadece bir savaşçı değil, ilahi bir misyon taşıyan bilge bir lider olduğunu gösterir.
İkinci Durak: Güneşin Kavurduğu Çıplak Topraklar
Rotasını bu kez tam tersine, Doğu’ya çevirir. Öyle bir yere gelir ki, "Güneşle aralarında hiçbir siper olmayan" bir halkla karşılaşır.
Tarihçiler burayı genellikle ağaçsız, binasız, ilkel bir yaşam süren Afrika çölleri veya Orta Asya bozkırları olarak yorumlar. Bu insanlar güneşin altında kavrulmaktadır. Zülkarneyn, gücünü kullanarak onları ezmek yerine, onların bu haline şahitlik eder, durumlarını anlar ve yoluna devam eder. Onun imparatorluğunda, en savunmasız kabileler bile güvendedir.
Üçüncü Durak ve Demir Duvar: Ye'cüc ve Me'cüc Tehdidi
Ve yolculuğun en can alıcı noktası... Zülkarneyn, "İki dağ arasına" (Seddeyn) ulaşır. Burada dillerini anlamakta zorlandığı bir toplulukla karşılaşır. Bu insanlar korku içindedir. Dağların arkasından gelen, yakıp yıkan, ekinleri talan eden barbar bir kavimden, Ye'cüc ve Me'cüc'ten şikayetçidirler.
Halk, Zülkarneyn’e yalvarır: "Bize bir set yap, sana vergi verelim!"
Zülkarneyn’in cevabı, teknoloji ve devlet ahlakı dersi gibidir: "Rabbimin bana verdiği güç, sizin vereceğiniz paradan hayırlıdır. Siz bana sadece beden gücünüzle yardım edin."
Burada Zülkarneyn, antik çağın en büyük mühendislik projesini başlatır. Sadece taş ve toprak kullanmaz; kimyayı devreye sokar.
-
İki dağın arasını demir kütleleriyle doldurur.
-
Körüklerle ateş yakıp demiri kor haline getirir.
-
Üzerine erimiş bakır (katran) döker.
Sonuç, aşılamayan, delinemeyen, pürüzsüz ve çelik kadar sert bir settir. Bu set, Ye'cüc ve Me'cüc’ü hapseder. Zülkarneyn ise kibrine yenilmez ve "Bu Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi gelince onu yerle bir eder" diyerek mührünü vurur.
Büyük Soru İşareti: Zülkarneyn Aslında Kimdi?
Tarihçiler ve tefsirciler yüzyıllardır bu sorunun cevabını arıyor. İşte en güçlü adaylar:
1. Büyük İskender (Alexander the Great):
En popüler adaydır. Dünyanın doğusuna ve batısına seferler yapmıştır. Antik paralarda, Mısır tanrısı Amon’un koç boynuzlarıyla tasvir edilmiştir (Zülkarneyn: Çift Boynuzlu).
-
Çelişki: İskender çok tanrılı bir inanca sahipti ve Aristo’nun öğrencisiydi. Kur’an’daki Zülkarneyn ise tek tanrılı (muvahhid) bir mümin profili çizer.
2. Büyük Kyros (Keyhüsrev):
Pers İmparatoru Kyros (M.Ö. 6. yy), Batı’da Lidya’yı, Doğu’da Hindistan sınırlarını fethetmiştir. Tevrat’ta (Daniel Kitabı) "Çift Boynuzlu Koç" olarak rüyalarda görülür. Yahudileri Babil sürgününden kurtaran ve Kudüs Tapınağı'nı yeniden inşa ettiren "Mesih" benzeri adil bir kraldır. Kafkas geçitlerinde (Daryal Geçidi) setler inşa ettirdiği bilinmektedir.
-
Destek: Modern araştırmacıların çoğu, tek tanrılı inanca yakınlığı ve adaleti nedeniyle ibrenin Kyros’u gösterdiğini düşünmektedir.
3. Yemenli Bir Melik:
Bazı Arap tarihçiler, ismindeki "Zü" takısının Yemen krallarına (Himyeriler) özgü olduğunu (Zü-Nuvas, Zü-Yezen gibi) belirterek, onun unutulmuş bir Yemen hükümdarı (Sa'b b. Hâris) olduğunu savunur.
Sonuç: Set Hâlâ Ayakta mı?
Zülkarneyn’in seddinin nerede olduğu konusu da bir muammadır. Çin Seddi diyenler olsa da, Kur’an’daki "demir ve bakır" tarifi, Çin Seddi’nin taş ve tuğla yapısına uymaz. En güçlü teori, Kafkas Dağları’ndaki Daryal Geçidi veya Hazar Denizi kıyısındaki Derbent (Demir Kapı) bölgesidir.
Ancak Zülkarneyn’in hikayesi, coğrafi bir koordinattan çok daha fazlasını anlatır. O; gücün şımartmadığı, teknolojiyi insanlığın hayrına kullanan, fethettiği yere zulüm değil adalet götüren ideal bir devlet adamı modelidir. Kimliği tarihin sisleri arasında kaybolsa da, "Çift Boynuzlu Hükümdar"ın mirası, adalet arayan her medeniyetin hafızasında yaşamaya devam ediyor.
Kaynakça
Kitap ve Ansiklopediler:
-
TDV İslâm Ansiklopedisi: Zülkarneyn Maddesi - (Cilt 44, Sayfa 569-572).
-
Azad, Ebu’l-Kelâm. Zülkarneyn Kimdir?. (Büyük Kyros teorisini destekleyen temel eser). Pınar Yayınları.
-
İbn Kesîr. Tefsiru’l-Kur’ani’l-Azim (Kehf Suresi Tefsiri).
-
Öztürk, Yaşar Nuri. Kur'an-ı Kerim Meali ve Tefsiri. (Kehf Suresi 83-98. ayetler).
Tarihsel Belgeler ve Makaleler:
-
Herodot. Tarih (Herodot Tarihi). (Büyük Kyros ve İskender'in seferleri hakkında antik kaynak). İş Bankası Kültür Yayınları.
-
Wheeler, Brannon M. "Moses in the Quran and Islamic Exegesis". (Zülkarneyn ve İskender efsanelerinin karşılaştırmalı analizi).
-
DergiPark (İlahiyat Araştırmaları): Kur’an’da Adı Geçen Zülkarneyn’in Tarihsel Kişiliği Üzerine Bir İnceleme. Erişim Linki
Web Kaynakları:
-
Encyclopaedia Iranica: Cyrus the Great. (Kyros'un tarihi ve Zülkarneyn ile benzerlikleri).
-
Quran.com: Surah Al-Kahf.
