Hazar'ın hırçın rüzgarlarıyla dalgalanan üç renkli şanlı destan! 1918'de bağımsızlık ateşiyle doğan, Sovyet işgaliyle indirilen ve "Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez" şiarıyla yetmiş yıl sonra yeniden gökyüzüne kavuşan Azerbaycan bayrağının kan, fikir ve özgürlükle yoğrulmuş çarpıcı hikayesi.
Yirminci yüzyılın başlarında, Hazar denizinin hırçın dalgaları Bakü'nün petrol kokan tozlu sokaklarını döverken, koca bir coğrafya tarihin en büyük kırılmalarından birine sahne oluyordu. Çarlık Rusyası'nın asırlık demir yumruğu çatırdamış, Kafkasya'nın sarp dağlarında özgürlük rüzgarları esmeye başlamıştı. Bu rüzgar, sadece siyasi bir devrimin değil, aynı zamanda kültürel ve ruhsal bir uyanışın da habercisiydi. Sokaklarda dolaşan insanların gözlerinde, asırlardır bastırılmış bir kimliğin yeniden gün yüzüne çıkma arzusu okunuyordu. İşte bu karmaşık ve heyecan verici günlerde, bir ulusun kaderini çizecek, ona rengini ve ruhunu verecek bir sembolün sancıları çekiliyordu. Bu sembol, Kafkasların asi rüzgarlarına kafa tutacak olan Azerbaycan bayrağıydı.
Bu eşsiz sancağın hikayesi, aslında bir bez parçasının nasıl boyandığından çok daha derin, entelektüel bir yolculuğa dayanır. Hikayemizin fikir babası, dönemin en büyük mütefekkirlerinden biri olan Ali bey Hüseynzade'dir. Bakü'nün loş matbaa odalarında, aydınların sabahlara kadar süren hararetli tartışmalarında, Hüseynzade'nin başyazarı olduğu Füyuzat dergisi etrafında yepyeni bir felsefe şekilleniyordu. O günlerde bir ulusun ayakları üzerinde durabilmesi için sadece silaha değil, sarsılmaz bir fikriyata da ihtiyacı vardı. Ali bey Hüseynzade, bu fikriyatı üç temel sütun üzerine inşa etti: Türkleşmek, islamlaşmak ve muasırlaşmak. Bu üç sihirli kelime, sadece aydınların dilinde bir slogan olarak kalmayacak, çok yakında bir ulusun gökyüzündeki imzası haline gelecekti.
Takvimler yirmi sekiz mayıs bin dokuz yüz on sekiz gününü gösterdiğinde, Tiflis'te toplanan milli şura, tarihi istiklal beyannamesini okuyarak Azerbaycan halk cumhuriyeti'ni ilan etti. Doğu'nun ve islam dünyasının bu ilk demokratik cumhuriyeti doğmuştu, ancak henüz dalgalandıracak bir bayrağı yoktu. Hükümet, güvenlik gerekçesiyle Tiflis'ten Gence'ye taşındığında, devletin bağımsızlığını tüm dünyaya haykıracak bir sembole acil ihtiyaç duyuldu. Yirmi bir haziran bin dokuz yüz on sekiz tarihinde, bakanlar kurulu ilk devlet bayrağını kabul etti. Bu ilk bayrak, kırmızı bir zemin üzerinde beyaz bir hilal ve sekiz köşeli bir yıldızdan oluşuyordu. Görsel olarak Osmanlı imparatorluğu'nun bayrağına o kadar benziyordu ki, aradaki tek fark yıldızın beş değil, sekiz köşeli olmasıydı.
Ancak bu kırmızı bayrak, genç cumhuriyetin kurucusu Mehmed Emin Resulzade ve silah arkadaşları için nihai bir sembol değildi. Onlar, kurdukları devletin çok boyutlu felsefesini, tarihi köklerini ve yönünü tek bir renkle ifade edemeyeceklerini biliyorlardı. Eylül bin dokuz yüz on sekiz'de, Kafkas islam ordusu'nun desteğiyle Bakü'nün işgalden kurtarılması ve hükümetin başkente taşınmasıyla birlikte, devletin kalıcı sembolleri üzerine daha derin düşünme fırsatı doğdu. Bakü'nün geniş caddelerinde hürriyet türküleri söylenirken, o muazzam fikri dönüşüm de tamamlanmak üzereydi.
Dokuz kasım bin dokuz yüz on sekiz günü, Azerbaycan tarihi için adeta bir dönüm noktasıdır. Hükümet, ilk kırmızı bayrağın yerine, Ali bey Hüseynzade'nin yıllar önce Füyuzat dergisinde temellerini attığı o üç muazzam felsefeyi yansıtan yeni bir bayrağı resmen kabul etti. Kararname kısaydı ama içerdiği anlam asırlara bedeldi: Üstte mavi, ortada kırmızı, altta yeşil şerit ve kırmızı şeridin üzerinde beyaz bir hilal ile sekiz köşeli yıldız.
Bu yeni tasarım, sadece estetik bir tercih değil, bir ulusun kimlik beyanıydı. En üstteki mavi renk, uçsuz bucaksız Asya steplerinden Kafkaslara uzanan asil türk soyunu, halkın tarihi kökenlerini temsil ediyordu. Ortadaki kırmızı renk, Fransız devrimi'nden feyzalınan modernleşmeyi, demokrasiyi, insan haklarını ve hürriyet uğruna dökülen şehit kanlarını simgeliyordu. En alttaki yeşil renk ise, toplumun manevi dayanağı olan islam inancını, merhameti ve barışı gökyüzüne taşıyordu.
Peki ya ortadaki beyaz hilal ve sekiz köşeli yıldızın sırrı neydi? Hilal, tüm islam dünyasında olduğu gibi burada da bağımsızlığın ve inancın sembolüydü. Ancak asıl gizem sekiz köşeli yıldızdaydı. O dönemin tarihçileri ve düşünürleri, bu sekiz köşenin iki farklı anlama geldiğini fısıldıyordu sokaklarda. Birinci yoruma göre, eski Arap alfabesiyle "Azerbaycan" kelimesi yazıldığında tam sekiz harften oluşuyordu ve yıldızın her bir köşesi vatanın adındaki bir harfe denk geliyordu. İkinci ve daha yaygın yoruma göre ise, bu sekiz köşe türk halklarının sekiz büyük kolunu temsil ediyordu: Azeriler, Osmanlılar, Çağataylar, Tatarlar, Kazaklar, Kıpçaklar, Selçuklular ve Türkmenler. Böylece bayrak, sadece sınırları içindeki bir halkı değil, koca bir tarihi mirası kucaklıyordu.
Cumhuriyetin meclis açılışında kürsüye çıkan Mehmed Emin Resulzade, bu muazzam renk cümbüşünün altında halkına seslenirken, adeta geleceğe bir vasiyet bırakıyordu. Üç renkli bayrağın dalgalanışı, Bakü sokaklarındaki insanların yüreğinde eşsiz bir gurur fırtınası koparıyordu. Ancak bu güzel rüya ne yazık ki çok kısa sürdü. Yirmi sekiz nisan bin dokuz yüz yirmi gecesi, Kızıl ordu'nun ağır çizmeleri Bakü sınırlarından içeri girdiğinde, o rüzgarlı sokaklara ölümcül bir sessizlik çöktü. Sovyetler birliği'nin işgaliyle birlikte genç cumhuriyet yıkıldı, meclis dağıtıldı ve o canından çok sevilen üç renkli bayrak, hükümet binalarının direklerinden acımasızca indirildi.
Yerine orak çekiçli kızıl bir bayrak çekildiğinde, Kafkasların kalbinde kocaman bir yara açılmıştı. Kurucu lider Mehmed Emin Resulzade, vatanından koparılıp sürgüne gönderilirken, o üç renkli sancağı bavulunda değil, kalbinin en derin köşesinde, silinmez bir hatıra olarak yanında götürdü. Gurbet yıllarında, Ankara'dan Avrupa'nın çeşitli şehirlerine kadar her yerde, o bayrağın bir gün mutlaka yeniden doğacağı inancıyla yaşadı. Hayatının son demlerinde, dudaklarından dökülen ve bugün her Azerbaycanlı'nın ruhuna kazınan o efsanevi söz, sürgündeki bir liderin değil, ölümsüz bir bayrağın direniş çığlığıydı: "Bir kere yükselen bayrak, bir daha inmez!"
Bu muazzam kehanetin gerçekleşmesi için tam yetmiş yıl geçmesi gerekecekti. Sovyetler birliği'nin çöküş dönemine girmesiyle birlikte, demir perdenin ardında tutsak edilen o renkler yeniden gün yüzüne çıkmaya başladı. Bin dokuz yüz doksan yılının on yedi kasım gününde, Azerbaycan'ın ayrılmaz bir parçası olan Nahçıvan özerk cumhuriyeti'nin ali meclisi, ulu önder Haydar Aliyev'in başkanlığında tarihi bir karar aldı. Yetmiş yıldır sandıklarda gizlenen, annelerin ninnilerinde yaşayan o üç renkli bayrak, Nahçıvan'ın resmi devlet bayrağı olarak yeniden gökyüzüyle buluştu. Bu cesur adım, Bakü'deki bağımsızlık ateşini daha da harladı.
Beş şubat bin dokuz yüz doksan bir tarihinde, Azerbaycan ali sovyeti, halkın durdurulamaz talebine boyun eğerek bu üç renkli, hilalli ve sekiz köşeli yıldızlı sancağı bağımsız Azerbaycan cumhuriyeti'nin resmi devlet bayrağı olarak resmen ilan etti. Mehmed Emin Resulzade'nin gurbette fısıldadığı o kehanet gerçeğe dönüşmüş, inen bayrak esaret zincirlerini kırarak bir daha inmemek üzere şanlı bir şekilde yeniden yükselmişti.
Bugün, Bakü'nün kalbindeki devasa bayrak meydanında, Hazar'ın bitmek bilmeyen rüzgarlarına karşı gururla dalgalanan o sancak, sadece bir devletin resmi sembolü değildir. O mavi şeritte Ali bey Hüseynzade'nin derin düşünceleri, o kırmızı şeritte bağımsızlık uğruna toprağa düşen şehitlerin cesareti, o yeşil şeritte ise bir halkın sarsılmaz inancı yaşamaya devam etmektedir. Rüzgar estikçe, o üç renkli destan Kafkasların asi dağlarında okunmaya, anlatılmaya ve yürekleri titretmeye daima devam edecektir.
Kaynakça
Yaqublu, Nəsiman. Azərbaycan respublikasının dövlət rəmzləri. Bakı: Mütərcim, 2013, sayfa 22-38.
Resulzade, Mehmed Emin. Azerbaycan cumhuriyeti: keyfiyeti teşekkülü ve şimdiki vaziyeti. İstanbul: Evkaf matbaası, 1922, sayfa 45-48.
Mərdanov, Misir. Azərbaycan təhsil tarixi. Bakı: Təhsil nəşriyyatı, 2011, sayfa 112-115.
Azerbaycan cumhuriyeti cumhurbaşkanlığı resmi web sitesi. "Azerbaycan bayrağı". Erişim: https://president.az/az/pages/view/azerbaijan/symbols
