Antik Yunan dünyasında, Olimpos Dağı'nın zirvesinde oturduğuna inanılan tanrıların kralı Zeus için yapılan en büyük jest, ne kurban edilen binlerce boğa ne de adına düzenlenen oyunlardı. Asıl jest, Mora Yarımadası'nın batısındaki küçük ve kutsal bir kasaba olan Olympia'da, loş bir tapınağın içinde, ziyaretçilerini korku ve hayranlık karışımı bir duyguyla titreten devasa bir suretti. Dünyanın yedi harikası arasında, günümüze "hiçbir parçası" ulaşmayan, sadece sikkelerdeki silüetlerden ve antik gezginlerin abartılı betimlemelerinden tanıdığımız tek eser odur: Zeus heykeli. Bir tapınağın içine hapsedilmiş, ayağa kalksa çatıyı delecek kadar büyük ve bakanın gözünü kör edecek kadar parlak bu şaheserin, bir heykeltıraşın atölyesinden İstanbul'daki bir yangına uzanan inanılmaz hikayesine hoş geldiniz.
Sürgündeki dahi: Phidias
M.Ö. 430'lu yıllar... Atina'nın ünlü heykeltıraşı Phidias, başı beladadır. Parthenon tapınağı için yaptığı Athena heykelinde zimmetine altın geçirmekle suçlanmış ve şehirden sürülmüştür. Kırgın ve öfkeli olan sanatçı, yeteneğini kanıtlamak için Olympia'ya gelir.
Olimpiyat Oyunları'nın düzenlendiği bu kutsal alanda, Zeus Tapınağı on yıl önce bitirilmiştir ancak içi boştur. Phidias'a, "Bize öyle bir tanrı yap ki, görenler diz çöksün" denilir. Phidias, tapınağın hemen yanına, tapınağın iç hacmiyle birebir aynı boyutlarda bir atölye kurar. (Arkeologlar 1950'lerde bu atölyeyi ve Phidias'ın "ben Phidias'a aitim" yazılı su bardağını bularak bu hikayeyi doğrulamışlardır).
Altın ve fildişinin dansı: "Kriselefantin" tekniği
Phidias, heykeli mermerden yapmayı reddeder. O, tanrıların kralına yakışır bir ihtişam arar. "Kriselefantin" (Chryselephantine) adı verilen, o dönemin en zor ve pahalı tekniğini kullanır.
Heykelin iskeleti ahşaptandır. Ancak bu ahşap iskeletin üzeri, Zeus'un teninin göründüğü yerlerde (yüzü, göğsü, kolları ve ayakları) incecik fildişi plakalarla; elbisesi, asası ve sandaletleri ise saf altın levhalarla kaplanır. Fildişi, insan tenine en yakın dokuyu ve rengi verirken, altın ise ilahi bir ışıltı sağlar.
Ayağa kalksa tapınak yıkılacaktı
M.Ö. 435 yılında heykel tamamlanıp tapınağa yerleştirildiğinde, halkın tepkisi tam bir şoktu.
Heykelin yüksekliği yaklaşık 12-13 metreydi. Bu, modern bir apartmanın 4. katına denk gelir. Zeus, sedir ağacından yapılmış, üzeri abanoz, fildişi, altın ve değerli taşlarla süslü muazzam bir tahtta oturuyordu.
Sağ elinde zafer tanrıçası Nike'nin (ki Nike bile insan boyutundaydı) heykelini, sol elinde ise üzerinde kartal tüneyen, her türlü metalden işlenmiş asasını tutuyordu. Başında zeytin dalından bir çelenk vardı.
Ünlü coğrafyacı Strabon, heykeli gördüğünde şu tarihi notu düşmüştü: "Eğer Zeus ayağa kalkmak isteseydi, tapınağın çatısını delip geçerdi."
Bu orantısızlık bir hata değil, bilinçli bir tercihti. Phidias, Zeus'un gücünün, insanların yaptığı en büyük binaya bile sığmayacağını göstermek istemişti.
Zeytinyağı havuzu: Antik bir mühendislik
Böylesine devasa bir fildişi kütlesini korumak, yapmaktan daha zordu. Olympia'nın havası çok nemliydi ve nem, fildişinin şişip çatlamasına neden olabilirdi.
Phidias, yine dehasını konuşturdu. Heykelin önüne, siyah mermerden yapılmış sığ bir havuz inşa ettirdi. Bu havuz suyla değil, saf zeytinyağıyla dolduruldu. Zeytinyağı iki işe yarıyordu:
-
Koruma: Ahşap iskeleti nemden, fildişini ise bozulmaktan koruyordu.
-
Işık oyunu: Tapınağın kapısından giren cılız güneş ışığı, yağ dolu havuzda yansıyarak heykelin yüzüne vuruyor ve Zeus'un içeriden parlıyormuş gibi görünmesini sağlıyordu. Ziyaretçiler bu ilahi ışık karşısında büyüleniyordu.
Roma'nın kibri ve "Gülen Heykel" efsanesi
Yüzyıllar geçti, Yunanistan Roma hakimiyetine girdi. M.S. 1. yüzyılda, Roma'nın çılgın imparatoru Caligula, heykelin kafasının kesilip yerine kendi büstünün konulmasını ve Roma'ya getirilmesini emretti.
Romalı tarihçi Suetonius'un anlattığı efsaneye göre, işçiler heykeli sökmek için tapınağa girdiklerinde, heykelden o kadar gürültülü ve korkunç bir kahkaha sesi geldi ki, kurdukları iskeleler çöktü. İşçiler korkudan kaçtı. Caligula ise bu olaydan kısa süre sonra suikasta kurban gitti. Zeus, başını korumuştu... Şimdilik.
İstanbul'a hüzünlü yolculuk
M.S. 391 yılında Roma İmparatoru I. Theodosius, paganizmi yasakladı ve Olimpiyat Oyunları'nı durdurdu. Zeus Tapınağı kapatıldı, harap olmaya terk edildi.
İşte hikayenin en şaşırtıcı kısmı burada başlar. Antik dünyanın bu harikası, Hristiyanlığın yeni başkenti Konstantinopolis'e (İstanbul) taşındı.
Bizanslı zengin bir bürokrat olan Lausus, antik sanat eserlerini topluyordu. Zeus heykeli söküldü, parçalar halinde gemilere yüklendi ve İstanbul'a getirilerek Lausus Sarayı'na (Bugünkü Sultanahmet Meydanı civarı) kuruldu.
Bir zamanlar tanrı olarak tapınılan heykel, artık bir müze parçasıydı. Yaklaşık 60 yıl boyunca İstanbul'da kaldı. Ancak M.S. 475 yılında çıkan büyük İstanbul yangını, sarayı kül etti.
Ahşap iskelet yandı, fildişleri kömürleşti, altınlar eriyip aktı. Dünyanın yedi harikasından biri, yangının dumanları arasında tarihe karıştı.
Geriye kalanlar
Bugün Olympia'ya giderseniz, sadece devasa sütunların yıkıntılarını ve Phidias'ın atölyesinin kalıntılarını görürsünüz. Heykelden geriye tek bir kıymık bile kalmamıştır.
Ancak Romalı yazar Yaşlı Plinius'un dediği gibi: "Jüpiter'i (Zeus) gören hiç kimse, artık kendini talihsiz saymazdı." Phidias'ın eseri, sadece bir heykel değil, antik insanın inançla sanatı birleştirerek ulaşabildiği en yüksek zirveydi. Ve o zirve, ne yazık ki kendi tapınağına sığmayıp İstanbul alevlerinde son buldu.
Kaynakça
Kitaplar:
-
Clayton, Peter A. & Price, Martin J. The Seven Wonders of the Ancient World. Routledge, 1988. (Zeus Heykeli'nin yapımı, tarihi ve yok oluşu üzerine temel akademik kaynak - Sayfa 60-80).
-
Pausanias. Description of Greece (Yunanistan'ın Tasviri). (M.S. 2. yüzyılda tapınağı gezen gezginin detaylı anlatımları - Kitap 5, Bölüm 11).
-
McWilliam, Janette. The Statue of Zeus at Olympia: New Approaches. Cambridge Scholars Publishing, 2011. (Arkeolojik bulgular ve Phidias'ın atölyesi üzerine modern analizler).
Makaleler ve Ansiklopediler:
-
Britannica: Statue of Zeus. Erişim Linki
-
Strabo. Geographika. (Heykelin boyutları hakkındaki ünlü alıntı - Kitap 8).
-
Suetonius. The Twelve Caesars (On İki Sezar). (Caligula ve heykelin taşınma girişimi efsanesi - Caligula Bölümü 22).
Web Kaynakları:
-
History.com: The Seven Wonders of the Ancient World.
-
Arkeofili: Dünyanın Yedi Harikası: Zeus Heykeli.
