Meksika'nın Yucatan Yarımadası'nda, nemli ormanın derinliklerinde güneş tepeye tırmanırken, binlerce insan nefeslerini tutmuş devasa bir piramide bakıyor. Tarih 21 Mart veya 23 Eylül (Ekinoks tarihleri). Güneş ışıkları piramidin basamaklarına vurduğunda, taşların üzerinde inanılmaz bir optik illüzyon beliriyor: Işık ve gölge oyunlarıyla oluşan devasa bir yılan, piramidin tepesinden aşağıya doğru süzülüyor ve en alttaki taş yılan başıyla birleşiyor. Bu, Hollywood yapımı bir özel efekt değil; bundan tam 1000 yıl önce, matematik ve astronomi dehası Maya mühendislerinin taşa kazıdığı "Kukulkan'ın İnişi"dir. 2007 yılında milyonların oyuyla "Dünyanın Yeni 7 Harikası"ndan biri seçilen Chichen Itza, sanılanın aksine tek bir tapınak veya bir kişi değil; Mayaların ve daha sonra Tolteklerin kurduğu, ticaretin, bilimin ve kanlı ritüellerin başkenti olan devasa bir metropoldür. Gelin, "Su büyücülerinin kuyusunun ağzı" anlamına gelen bu gizemli şehrin taşlarına dokunalım ve ormanın fısıldadığı hikayelere kulak verelim.
İsmin sırrı: Su büyücüleri ve kutsal kuyu
Chichen Itza ismini duyunca, bunun egzotik bir hükümdar adı olduğunu düşünebilirsiniz. Ancak kelime kökenine indiğimizde karşımıza coğrafi ve mistik bir tanım çıkar. Maya dilinde "Chi" ağız, "Chen" kuyu demektir. "Itza" ise bu bölgeye yerleşen topluluğun adıdır (Itza halkı) ve "su büyücüleri" anlamına gelir. Yani şehrin adı: "Itzaların Kuyusunun Ağzı".
Bu isim tesadüf değildir. Yucatan Yarımadası'nda nehirler yerin altından akar. Şehrin kurulduğu yerde, yer altı sularının yüzeye çıktığı devasa doğal çukurlar (Cenote) bulunur. Bunların en meşhuru **"Kutsal Cenote"**dir.
Burası şehrin yaşam kaynağı olduğu kadar, korkunun da kaynağıydı. Kuraklık zamanlarında Yağmur Tanrısı Chaac'ı memnun etmek için bu karanlık sulara yeşim taşları, altınlar ve ne yazık ki kurban edilen insanlar atılırdı. Arkeologlar bu kuyunun dibini taradıklarında, Maya inancının ne kadar derin ve bir o kadar da ürpertici olduğunu kanıtlayan yüzlerce iskelet ve değerli eşya buldular.
El Castillo: Taştan yapılmış bir takvim
Şehrin kalbinde yükselen ve herkesin "Chichen Itza" denince aklına gelen o ikonik yapı, aslında Kukulkan Tapınağıdır (İspanyolların deyimiyle El Castillo / Kale). Bu yapı, bir anıt mezar olmaktan öte, antik dünyanın en büyük "taş takvimi"dir.
Maya mühendisliği burada kelimenin tam anlamıyla şov yapmıştır:
-
Piramidin dört yüzü vardır ve her yüzünde 91 basamak bulunur (91 x 4 = 364).
-
En tepedeki platform da bir basamak sayılır (364 + 1 = 365).
-
Bu sayı, Mayaların hesapladığı Güneş Yılı'nın (Haab takvimi) gün sayısıdır.
Ayrıca piramidin üzerindeki 52 panel, Maya takvimindeki 52 yıllık döngüyü temsil eder. Bu yapı, Mayaların zamanı sadece ölçmekle kalmayıp, onu mimari bir estetiğe dönüştürdüklerinin en büyük kanıtıdır. İçinde ise daha eski, kırmızı bir jaguar tahtına sahip gizli bir tapınak daha saklıdır.
Ölümcül oyun: Büyük top sahası
Chichen Itza'da spor, günümüzdeki gibi bir eğlence aktivitesi değildi; kozmik bir ritüeldi. Şehirde bulunan Büyük Top Sahası (Juego de Pelota), Mezoamerika'nın en büyüğüdür (168 metre uzunluğunda).
İki yüksek duvarın ortasında, kauçuktan yapılmış ağır bir topu, elleri ve ayakları kullanmadan, sadece kalça ve dirseklerle vurarak, yerden metrelerce yüksekteki taştan bir halkanın içinden geçirmeye çalışırlardı.
Ancak asıl şaşırtıcı olan sahanın akustiğidir. Sahanın bir ucunda durup fısıldadığınızda, 150 metre ötedeki diğer uçta duran kişi sizi net bir şekilde duyabilir. Bu "fısıldayan galeri" etkisi, modern stadyumlarda bile zor yakalanan bir mühendislik harikasıdır.
Oyunun sonu ise oldukça dramatiktir. Bazı rölyeflerde, oyunun sonunda bir takımın kaptanının (bazı teorilere göre kaybeden, bazılarına göre onurlandırılan kazanan kaptanın) kafasının kesilerek kurban edildiği tasvir edilir. Burada oynanan oyun, aydınlık ile karanlığın savaşıydı.
El Caracol: Venüs'ü izleyen salyangoz
Mayalar için gökyüzü, tanrıların yazdığı bir kitaptı ve bu kitabı okumak hayati önem taşıyordu. Şehirdeki silindirik yapılı El Caracol (Salyangoz), antik çağın en gelişmiş gözlemevlerinden biridir. İsmini, içindeki salyangoz kabuğuna benzeyen döner merdivenlerden alır.
Bu binanın pencereleri rastgele açılmamıştır. Her bir pencere, Venüs gezegeninin gökyüzündeki hareketlerini, gün batımı pozisyonlarını ve ekinoks tarihlerini görecek şekilde milimetrik olarak hizalanmıştır.
Mayalar, savaş tarihlerini Venüs'ün konumuna göre belirlerdi. Eğer El Caracol'daki rahipler "Venüs savaş pozisyonunda" derse, ordular hazırlanırdı. Yani bu bina, şehrin hem takvimi hem de stratejik komuta merkeziydi.
"1000 Sütunlu Grup" ve Toltek etkisi
Chichen Itza, sadece klasik Maya mimarisini değil, Orta Meksika'dan gelen savaşçı Toltek halkının etkisini de taşır. Bu kültürel kaynaşma, "Savaşçılar Tapınağı" ve onun önündeki "1000 Sütunlu Grup"ta net bir şekilde görülür.
Sütunların üzerinde eskiden bir çatı vardı ve burası devasa bir pazar yeri veya toplanma alanıydı. Sütunların üzerine işlenmiş savaşçı figürleri, tüylü başlıkları ve silahlarıyla, şehrin son dönemlerinde askeri gücün ve ticaretin ne kadar ön plana çıktığını gösterir.
Terk edilişin gizemi
M.S. 600'lerde yükselişe geçen, 900-1200 yılları arasında altın çağını yaşayan bu muazzam şehir, İspanyol konkistadorlar (işgalciler) gelmeden çok önce, 13. yüzyılda gücünü kaybetmeye başladı ve 15. yüzyılda tamamen terk edildi.
Neden? Bu soru hala tarihçilerin en büyük tartışma konusudur.
-
Kuraklık: Bölgedeki ağaçların kireç taşı (sıva) yapımı için aşırı kesilmesi, ekolojik dengeyi bozmuş ve büyük kuraklıklara yol açmış olabilir.
-
İç Savaş: Mayapan gibi rakip şehirlerin yükselişi ve iç karışıklıklar, halkın şehri terk etmesine neden olmuş olabilir.
Şehir ormana teslim oldu, sarmaşıklar o mükemmel takvim-piramidi sardı. Yüzyıllar sonra, 19. yüzyılda John Lloyd Stephens ve Frederick Catherwood gibi kaşifler, ellerinde palalarla ormanı yarıp bu harikayı yeniden dünyaya tanıttı.
Sonuç: Zamanın bekçisi
Bugün Chichen Itza'yı ziyaret edenler, sadece taş yığınlarını değil; evreni anlamaya çalışan, sıfırı bulan, gezegenlerin yörüngesini hesaplayan ve aynı zamanda tanrılarını kanla besleyen bir medeniyetin zıtlıklarla dolu ruhunu görürler.
Kukulkan Piramidi'nin önünde el çırptığınızda, piramidin yankısı size bir kuş sesi (Quetzal kuşu) olarak geri döner. Bu ses, bin yıl öncesinden gelen bir mesaj gibidir: "Biz buradaydık, gökyüzünü okuduk ve zamanı taşa hapsettik."
Chichen Itza, bir "alim" değil, binlerce alimin, mimarın ve işçinin kolektif dehasının vücut bulmuş halidir; ormanın kalbinde atmaya devam eden taştan bir kalptir.
Kaynakça
Kitaplar:
-
Coe, Michael D. The Maya. Thames & Hudson, 2011. (Maya medeniyeti ve Chichen Itza'nın siyasi yapısı üzerine temel kaynak - Sayfa 180-210).
-
Schele, Linda & Freidel, David. A Forest of Kings: The Untold Story of the Ancient Maya. William Morrow, 1990. (Maya ritüelleri, savaşları ve kraliyet tarihi).
-
Ruppert, Karl. Chichen Itza: Architectural Notes and Plans. Carnegie Institution of Washington. (Yapıların mimari detayları ve planları).
Makaleler ve Raporlar:
-
National Geographic: Chichén Itzá. Erişim Bağlantısı
-
UNESCO World Heritage Centre: Pre-Hispanic City of Chichen-Itza. (Dünya Mirası kriterleri ve koruma raporları). Erişim Bağlantısı
-
Aveni, Anthony F. "Astronomy in the Mexican Codex Borgia". (Maya ve Toltek astronomisi ve El Caracol gözlemevi üzerine analizler).
Web Kaynakları:
-
New7Wonders Foundation: Chichén Itzá - Mexico. (2007 oylama süreci ve tanıtım).
-
INAH (Instituto Nacional de Antropología e Historia): Zona Arqueológica de Chichén Itzá. (Meksika resmi arkeoloji kurumu verileri).
