Dünyanın en kuzey ucunda, medeniyetten uzak, rüzgârın uluduğu ve kutup ayılarının insanlardan daha fazla olduğu bir yer hayal edin. Kuzey Işıkları'nın yeşil dansı altında, buzla kaplı bir dağın yamacından fütüristik, betondan bir kama gökyüzüne doğru uzanıyor. Giriş kapısının üzerindeki sanatsal ışıklandırmalar, kutup karanlığında bir deniz feneri gibi parlıyor. Burası bir sığınak, bir müze ya da gizli bir askeri üs değil. Burası, insanlığın olası bir felaketten sonraki "B Planı": Svalbard Küresel Tohum Deposu. Modern dünyanın "Nuh’un Gemisi" olarak adlandırılan bu tesis, savaşlar, iklim değişikliği, salgın hastalıklar veya nükleer felaketler yüzünden yeryüzündeki bitki örtüsü yok olursa, hayatı yeniden yeşertmek için inşa edildi. Gelin, buzulların altındaki bu sessiz krallığın hikayesine inelim.
Neden "Kıyamet" İçin Hazırlanıyoruz?
Tarih boyunca medeniyetler yükseldi ve çöktü. Ancak modern çağda riskler daha küresel. Bir nükleer savaş, devasa bir asteroit çarpması veya daha yavaş ilerleyen ama ölümcül olan iklim değişikliği, tarımsal üretimimizi sıfırlayabilir. İşte bu noktada Norveç hükümeti, Küresel Mahsul Çeşitliliği Vakfı (Crop Trust) ile el ele vererek 2008 yılında insanlık tarihinin en iddialı koruma projesini başlattı.
Mantık basit ama hayati: Dünyadaki her ülkenin kendi tohum bankası var. Ancak bu bankalar savaşlar (Irak ve Afganistan örneklerinde olduğu gibi), yangınlar veya teknik arızalarla yok olabiliyor. Svalbard ise "yedeklerin yedeği" olarak tasarlandı. Diğer bankalar yok olsa bile, buradaki kopyalar sayesinde tarım yeniden başlatılabilir.
Buzdan Kalenin Mimarisi: Doğa ile Mühendisliğin Dansı
Depo, Norveç ile Kuzey Kutbu arasında yer alan Spitsbergen adasında, yerin 120 metre altına, som kayaçların içine oyulmuştur. Peki neden burası?
-
Doğal Derin Dondurucu: Bölge permafrost (donmuş toprak) tabakasıyla kaplı. Elektrikler kesilse bile tohumlar doğal soğuklukta (-3.5°C) yüzyıllarca bozulmadan kalabilir. Yapay soğutucularla bu sıcaklık ideal saklama derecesi olan -18°C'ye sabitlenmiştir.
-
Jeolojik İstikrar: Bölge tektonik açıdan son derece sakindir ve deniz seviyesinden 130 metre yüksektedir. Kutuplardaki tüm buzullar erise bile depo sular altında kalmaz.
-
Uzaklık: Savaş bölgelerinden ve siyasi çalkantılardan uzaktır.
Tohumlar, üç katmanlı özel alüminyum paketlere konularak ısıl işlemle kapatılır ve "kara kutu" adı verilen plastik kasalara yerleştirilir. İçerideki oksijen seviyesi düşüktür, bu da tohumların metabolizmasını yavaşlatarak yaşlanmalarını geciktirir.
İlk Acil Durum: Suriye ve Halep’in Mirası
Svalbard açıldığında pek çok kişi buranın sadece "kıyamet günü" açılacağını sanıyordu. Ancak "kıyamet" bazı coğrafyalar için beklenenden erken geldi.
Suriye İç Savaşı sırasında, Halep’te bulunan ve kurak bölgeler için hayati önem taşıyan tohumları barındıran uluslararası gen bankası (ICARDA) işlevsiz hale geldi. Bilim insanları tohumlara erişemiyordu. 2015 yılında, tarihte ilk kez Svalbard'ın kapıları "para çekmek" için değil, "tohum çekmek" için açıldı. ICARDA, daha önce buraya yedeklediği tohumları geri istedi. Bu tohumlar Fas ve Lübnan’a götürülerek ekildi, çoğaltıldı ve bir kısmı yeniden Svalbard’a geri gönderildi. Sistem kusursuz işlemişti; savaşın yok ettiği tarımsal miras, kuzeyin buzulları sayesinde kurtarıldı.
İronik Bir Tehdit: İklim Değişikliği
Kaderin cilvesine bakın ki, iklim değişikliğine karşı sigorta olarak yapılan bu depo, iklim değişikliğinin kurbanı olma tehlikesi geçirdi. 2017 yılında Arktik bölgesinde sıcaklıkların rekor seviyeye çıkmasıyla permafrost tabakası beklenmedik şekilde eridi ve giriş tüneline su sızdı. Tohumlar zarar görmedi, ancak bu olay Norveç hükümetini alarma geçirdi. Hemen milyonlarca dolarlık bir renovasyonla tünel tamamen su geçirmez hale getirildi ve soğutma sistemleri güçlendirildi.
Sonuç: Geleceğe Yazılan Sessiz Mektup
Bugün içeride 1 milyondan fazla tohum örneği uyuyor. Kuzey Kore’den ABD’ye, Ukrayna’dan Rusya’ya kadar siyaseten birbirine düşman ülkelerin tohum kutuları, burada yan yana, sessiz bir barış içinde duruyor.
Svalbard Küresel Tohum Deposu, sadece bir biyolojik arşiv değil; aynı zamanda insanın umudunun ve ileri görüşlülüğünün somutlaşmış halidir. Bizden sonraki nesillere, belki de hiç tanışamayacağımız torunlarımıza bıraktığımız en değerli miras, altın veya petrol değil; yaşamın kendisini, yani bir buğday tanesini saklayan bu soğuk odalardır.
Kaynakça
Uluslararası Resmi Kaynaklar:
-
Crop Trust: Svalbard Global Seed Vault - The Official Story. (Deponun işleyişi ve amacı hakkında resmi vakıf bilgileri). Erişim Linki
-
NordGen: The Seed Portal. (Hangi ülkenin ne kadar tohum yatırdığının veritabanı). Erişim Linki
Haber ve Makaleler:
-
The Guardian: Arctic stronghold of world’s seeds flooded after permafrost melts. (2017 yılındaki su sızıntısı olayı hakkında detaylı haber). Erişim Linki
-
Anadolu Ajansı: Kıyamet ambarı: Svalbard Küresel Tohum Deposu. (Türkçe kaynak ve genel inceleme). Erişim Linki
-
BBC News: Syrian seed bank gets first withdrawal from Arctic vault. (Suriye krizinde ilk tohum çıkışının hikayesi). Erişim Linki
Akademik/Teknik İncelemeler:
-
ScienceDirect: Permafrost and storage temperatures in the Svalbard Global Seed Vault. (Deponun jeolojik ve termal yapısı üzerine teknik makale). Erişim Linki
