Tarih kitaplarında 1815 yılı genellikle Waterloo Savaşı ve Napolyon’un nihai yenilgisiyle hatırlanır. İnsanlık, siyasi haritaların kanla yeniden çizilmesine odaklanmışken, Dünya’nın öbür ucunda, Endonezya takımadalarında doğa kendi haritasını çizmekle meşguldü. Hem de öyle bir şiddetle ki, bu olay sadece bir dağı yok etmekle kalmayacak, Avrupa’da edebiyatı değiştirecek, bisikletin icadına yol açacak ve Kuzey Yarımküre’den "Yaz Mevsimi"ni çalıp götürecekti. Bir korku filmi senaryosu değil; bu, insanlık tarihinin kaydettiği en büyük volkanik patlamanın, Tambora'nın hikayesi.
Top Sesleri Sanılan Kıyamet
5 Nisan 1815. İngiliz sömürgesi altındaki Java adasında bulunan Vali Thomas Stamford Raffles (Singapur’un kurucusu), çalışma masasında otururken uzaktan gelen boğuk gürültüler duydu. O kadar net ve güçlüydü ki, bunları denizde düşman gemilerinin top atışları sandı. Derhal sahil birliklerini alarma geçirdi.
Ancak ortada ne bir gemi vardı ne de bir savaş. Ses, 1.200 kilometre ötedeki Sumbawa Adası’ndan geliyordu. 4.300 metre yüksekliğindeki devasa Tambora Yanardağı, yüzyıllardır süren uykusundan uyanmıştı.
Ancak asıl felaket 10 Nisan akşamı geldi. Tambora, üzerindeki basıncı daha fazla tutamadı ve kelimenin tam anlamıyla infilak etti. Patlama o kadar şiddetliydi ki (VEI 7 ölçeğinde), dağın tepesindeki 1.400 metrelik kısım saniyeler içinde yok oldu. Hiroşima’ya atılan atom bombasından on binlerce kat daha güçlü bir enerji açığa çıktı.
Sumbawa adasındaki yerel "Tambora Krallığı" ve 10.000 kişilik nüfusu, Pompeii’yi gölgede bırakacak bir hızla, sıcak kül ve lav akıntıları (piroklastik akıntı) altında kalarak tarihten silindi.
Gökyüzüne Çekilen Kükürt Perdesi
Patlamanın yerel etkileri korkunçtu, ama Tambora’yı küresel bir oyuncu yapan şey, atmosfere fırlattığı materyaldi. Yaklaşık 100 milyar ton kaya, kül ve toz stratosfere ulaştı. Ancak asıl suçlu Kükürt Dioksit (SO2) gazıydı.
Bu gaz, atmosferin üst katmanlarında su buharıyla birleşerek sülfat aerosollerine dönüştü. Dünya’nın etrafını devasa, görünmez bir battaniye gibi saran bu tabaka, Güneş’ten gelen ışınları uzaya geri yansıtıyordu. Sonuç? Küresel bir soğuma.
Dünya, 1816 yılına girdiğinde, başına geleceklerden habersizdi. Bilim insanları buna bugün "Volkanik Kış" diyor. O zamanlar ise halk buna "Tanrı'nın Gazabı" diyordu.
1816: Yazsız Geçen Yıl ve "Donarak Ölmek"
Patlamadan bir yıl sonra, aerosol bulutu Kuzey Yarımküre'ye tamamen yayıldı. Ve 1816 yazı, tarih kitaplarına "Yazsız Yıl" (The Year Without a Summer) olarak geçti. Amerikan halk mizahında ise o yıla "Eighteen-Hundred-and-Froze-To-Death" (Bin-Sekiz-Yüz-Donarak-Ölmek) adı takıldı.
-
Haziran’da Kar: Amerika’nın New England bölgesinde, Haziran ayında lapa lapa kar yağdı. Temmuz ve Ağustos aylarında nehirler dondu. Ekinler tarlalarda çürüdü.
-
Kıtlık ve İsyan: Napolyon Savaşları’ndan yeni çıkmış yorgun Avrupa, ikinci bir darbe yedi. İrlanda’da yağmur 8 hafta boyunca durmaksızın yağdı. Patates hasadı yok oldu. Fransa ve İsviçre’de açlıktan gözü dönen kalabalıklar tahıl depolarını yağmaladı.
-
Kızıl Gün Batımları: Atmosferdeki volkanik tozlar, ışığı öyle bir kırıyordu ki, Londra’dan İstanbul’a kadar gün batımları kan kırmızısı ve mor renklere bürünüyordu. Ünlü ressam Caspar David Friedrich ve William Turner’ın o dönemki tablolarındaki o melankolik, puslu ve sarı-kızıl gökyüzü, ressamın hayal gücü değil, Tambora’nın eseriydi.
Kasvetli Havanın Doğurduğu Canavarlar: Frankenstein
Tambora’nın etkileri sadece meteorolojik değildi; kültürel bir domino etkisi de yarattı.
1816 yazında, İsviçre’deki Cenevre Gölü kıyısında bir villada toplanan bir grup İngiliz entelektüel, sürekli yağan yağmur ve kasvetli hava yüzünden dışarı çıkamıyordu. Can sıkıntısından, "Kim en korkunç hayalet hikayesini yazacak?" diye bir yarışma başlattılar.
Bu grubun içinde Lord Byron ve henüz 18 yaşındaki Mary Shelley de vardı. Mary Shelley, o fırtınalı ve karanlık gecelerden ilham alarak, modern bilim kurgunun ve korkunun başyapıtı olan **"Frankenstein"**ı yazdı. Aynı evde bulunan John Polidori ise modern vampir edebiyatının atası sayılan **"The Vampyre"**i kaleme aldı.
Eğer Tambora patlamasaydı ve o yaz güneşli geçseydi, belki de Frankenstein canavarı hiç doğmayacaktı.
Atlar Ölünce Bisiklet İcat Edildi
Felaketin bir diğer ilginç yan etkisi de ulaşımdaydı. Avrupa’daki kıtlık yüzünden yulaf fiyatları astronomik seviyelere çıktı. İnsanlar kendilerini besleyemezken, atlarını beslemeleri imkansızdı. Binlerce at ya açlıktan öldü ya da eti için kesildi.
Alman mucit Karl Drais, atsız bir ulaşım aracı arayışına girdi. Ve 1817’de, bugünkü bisikletin atası olan, pedalsız, ayakla itilen **"Laufmaschine"**i (Koşu Makinesi / Draisienne) icat etti. Tambora’nın dolaylı yoldan bisikletin icadına sebep olması, tarihin en garip cilvelerinden biridir.
Sonuç: Doğanın Hatırlatması
Tambora Yanardağı patlaması, tahminen 70.000 ila 100.000 kişinin doğrudan ve dolaylı (açlık, hastalık) ölümüne neden oldu. Ancak etkisi sadece istatistiklerle ölçülemez.
Bu olay, insanlığa ne kadar kırılgan bir ekosistemde yaşadığını hatırlattı. Dünyanın bir ucundaki bir dağın öksürmesi, diğer ucundaki bir yazarın kalemine, bir mucidin çarkına ve milyonlarca insanın sofrasına yön verebiliyordu. Bugün Tambora sessiz. Ama zirvesindeki devasa krater, gökyüzüne bakıp "Ben buradayım ve dünyayı değiştirdim" demeye devam ediyor.
Kaynakça
Kitaplar:
-
Wood, Gillen D'Arcy. Tambora: The Eruption That Changed the World. Princeton University Press, 2014. (Konuyla ilgili en kapsamlı modern eserlerden biri. Sayfa 12-45: Patlama ve ilk etkiler).
-
Klingaman, William K. & Klingaman, Nicholas P. The Year Without Summer: 1816 and the Volcano That Darkened the World. St. Martin's Press, 2013.
Makaleler ve Akademik Yayınlar:
-
Stothers, Richard B. "The Great Tambora Eruption of 1815 and Its Aftermath". Science, Vol. 224, No. 4654 (1984), pp. 1191-1198. [şüpheli bağlantı kaldırıldı]
-
Oppenheimer, Clive. "Climatic, environmental and human consequences of the largest known historic eruption: Tambora volcano (Indonesia) 1815". Progress in Physical Geography, 2003.
Web Kaynakları:
-
Smithsonian Magazine: The Eruption of Mount Tambora. Erişim Linki
-
NASA Earth Observatory: Mount Tambora Volcano, Sumbawa Island, Indonesia. Erişim Linki
-
British Library: The Year Without a Summer. (Edebi etkiler üzerine).
