Bağdat sokaklarında elinde çiğ et parçalarıyla dolaşan bir adam düşünün. Delirdiğini sanabilirsiniz, değil mi? Ama o, İslam Altın Çağı’nın en büyük hastanesini nereye inşa edeceğini belirlemeye çalışan bir dahiydi. Havanın temizliğini, etin kokuşma hızıyla ölçen bu pratik zeka, yüzyıllar sonra Batı dünyasında "Rhazes" adıyla anılacak ve tıp fakültelerinde "Doktorların Doktoru" olarak selamlanacak olan Ebû Bekir er-Râzî’den başkası değildi. Müzisyen olarak başladığı hayatına simyacı olarak devam eden, gözleri kör olana kadar okuyan ve sonunda modern tıbbın temellerini atan bu "huzursuz" zihnin hikayesi, laboratuvar şişeleri ve hasta yatakları arasında geçen bir devrim öyküsüdür.
Ud Tellerinden Laboratuvar Tüplerine
Râzî, 865 yılında bugün Tahran yakınlarında bulunan Rey şehrinde doğdu. Gençliğinde bir ud virtüözüydü. Müziğin ruh üzerindeki etkisini çok iyi biliyordu (ki bunu ileride hastalarını tedavi ederken kullanacaktı). Ancak tellerin titreşimi ona yetmedi; o, maddenin ve hayatın sırrını çözmek istiyordu.
Önce simyaya (alkemi) merak sardı. Metalleri altına çevirmeye çalıştı mı bilinmez ama bu süreçte gözlerini ve ciğerlerini kimyasal dumanlarla harap etti. Bir rivayete göre, simya deneyleri sırasında gözleri o kadar zarar gördü ki, tedavi olmak için doktorlara gitti. Tıbbın gücünü ve gerekliliğini orada fark etti. "Maddenin değil, insanın simyasını çözmeliyim" diyerek 30 yaşından sonra tıp eğitimine başladı. Bu geç başlangıç, tarihin en büyük hekimlerinden birini doğuracaktı.
Bağdat’ta Bir Deney: "Et Nerede Geç Çürürse..."
Abbasi Halifesi, başkent Bağdat’ta büyük bir hastane (Bîmâristan) kurmak istediğinde, yer seçimi için Râzî’ye danıştı. Râzî, o güne kadar kimsenin aklına gelmeyen bir yöntem kullandı: Şehrin farklı bölgelerine taze et parçaları astırdı.
Günlerce gözlem yaptı. Hangi bölgedeki et en geç çürürse, oranın havası en temiz, rüzgarı en sağlıklı ve bakterisi en az demekti. Hastane, etin en son bozulduğu yere inşa edildi. Bu olay, Râzî’nin olaylara yaklaşımının özetiydi: Gözlem, Deney ve Mantık. O, "Eskiler böyle dedi" diye kabul edenlerden değil, "Neden?" diye soranlardandı.
Çiçek ve Kızamık: Büyük Ayrım
Tıp tarihine vurduğu en büyük damga, muhtemelen "El-Cüderî ve'l-Hasbe" (Çiçek ve Kızamık) adlı eseridir. O güne kadar bütün hekimler (hatta Antik Yunanlılar bile), çiçek hastalığı ile kızamığı aynı hastalığın farklı evreleri sanıyordu.
Râzî, hastalarının yataklarının başında sabahlayarak, derideki döküntüleri, ateşin seyrini ve semptomları tek tek not etti. Ve tarihte ilk kez haykırdı: "Hayır! Bunlar iki farklı hastalıktır."
Bu teşhis, binlerce çocuğun yanlış tedaviden ölmesini engelledi. Râzî, modern pediatrinin (çocuk sağlığı ve hastalıkları) babası olarak kabul edilmesinin yanı sıra, bulaşıcı hastalıkların (epidemiyoloji) mantığını da çözen ilk kişiydi.
Simyadan Kimyaya: Alkolün Keşfi
Râzî, sadece nabız sayan bir hekim değildi; laboratuvarından çıkmayan bir kimyagerdi. Ve insanlık ona çok şey borçlu.
Damıtma (distilasyon) yöntemlerini geliştirerek Saf Alkolü (Etanol) ve Sülfürik Asidi (Zaç Yağı) elde etmeyi başardı. Ama Râzî’nin dehası, bu maddeleri sadece üretmekle kalmayıp tıbba entegre etmesiydi. Alkolü, yaraları temizlemek ve mikropları öldürmek için "Antiseptik" olarak kullanan ilk hekimlerden biri oldu.
Ayrıca kimyasal maddeleri; bitkisel, hayvansal ve mineral olarak sınıflandırarak modern kimyanın periyodik tablosuna giden yolun ilk taşlarını döşedi. O, "büyülü karışımlar" hazırlayan bir büyücü değil, formüllerle çalışan bir bilim insanıydı.
"Hekimlerin Galen'i" ve Tıbbi Ahlak
Râzî, son derece üretken bir yazardı. En büyük eseri "El-Hâvî" (Bütün Bilgileri İçeren Kitap), 20 ciltten fazla devasa bir tıp ansiklopedisiydi. Bu eser, 1279 yılında Latinceye çevrildi ve yüzyıllarca Avrupa üniversitelerinde (Sorbonne, Oxford) ders kitabı olarak okutuldu.
Ancak Râzî’yi Râzî yapan şey sadece bilgisi değil, karakteriydi.
-
Fakirlerin Babası: Kazandığı parayı fakir hastalara dağıtır, onları ücretsiz tedavi ederdi.
-
Müzikle Terapi: Eski müzisyenlik günlerinden kalma bilgisiyle, melankoli (depresyon) hastalarına müzik dinleterek ve onlarla sohbet ederek tedavi yöntemleri geliştirdi. "Hekim, hastasına iyileşeceği umudunu vermelidir, vücut buna cevap verecektir" diyerek Psikosomatik tıbbın öncüsü oldu.
-
Şüphecilik: Antik Yunan otoritesi Galen'e büyük saygı duysa da, "Şüpheler" adlı kitabında, Galen'in teorilerinin kendi gözlemleriyle çeliştiği yerleri cesurca yazdı. "Hakikat, otoriteden üstündür" ilkesini benimsedi.
Karanlığa Gömülen Gözler
Râzî’nin hayatının son yılları hüzünlüdür. Sürekli okumaktan, yazmaktan ve belki de gençliğindeki kimyasal deneylerden dolayı gözlerine katarakt indi ve kör oldu.
Bir cerrah gelip gözlerini ameliyatla açabileceğini söylediğinde, Râzî ona gözün anatomisiyle ilgili birkaç soru sordu. Cerrah cevap veremeyince, Râzî o meşhur cevabı verdi: "Gözün anatomisini bilmeyene gözümü emanet etmem. Ayrıca, dünyayı yeterince gördüm, daha fazlasını görmeye ihtiyacım yok."
925 yılında, doğduğu Rey şehrinde hayata gözlerini yumduğunda, arkasında 200’den fazla eser ve bugün bile kullandığımız tıbbi yöntemler bıraktı.
Sonuç: Deney Tüpündeki Devrim
Ebû Bekir er-Râzî, tıbbı büyüden ve hurafeden arındırıp, onu "Kanıt" ve "Gözlem" üzerine kuran ilk modern zihinlerden biriydi. O, hastane yerini seçerken et parçalarını kullanan pratik zekasıyla, çiçek hastalığını tanımlayan keskin gözleriyle ve alkolü yaralara süren yenilikçi elleriyle, bilimin sadece kitaplarda değil, hayatın içinde olduğunu kanıtladı.
Bugün bir hastaneye gittiğinizde, sterilize edilmiş aletleri veya çocuk polikliniğini gördüğünüzde, 1000 yıl önce Bağdat’ta yaşamış bu "şüpheci" bilgeye bir selam gönderin. Çünkü o, hastalıkların perdesini aralayarak arkasındaki bilimi gören ilk kişiydi.
Kaynakça
Kitaplar:
-
Sezgin, Fuat. İslam'da Bilim ve Teknik. (Cilt 4 - Tıp). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2008. (Râzî'nin eserleri ve etkisi üzerine en kapsamlı kaynak).
-
Baytop, Turhan. Türk Eczacılık Tarihi. İstanbul Üniversitesi Yayınları. (Râzî'nin kimya ve eczacılık katkıları).
-
Durant, Will. The Age of Faith. (İslam Medeniyeti bölümü - Rhazes başlığı).
-
İbn Ebî Usaybia. Uyûnü’l-enbâ fî tabakâti’l-etıbbâ. (Hekimlerin hayatlarını anlatan klasik biyografik eser).
Makaleler ve Ansiklopediler:
-
TDV İslâm Ansiklopedisi: Râzî, Ebû Bekir Maddesi. (Cilt 34, Sayfa 479-485).
-
Britannica: Al-Razi (Rhazes) - Persian Physician. Erişim Linki
-
National Institutes of Health (NIH): Rhazes: A Pioneer in Medicine and Chemistry. Makale Linki
Web Kaynakları:
-
Muslim Heritage: Razi's Medical Methodology. Erişim Linki
-
1001 Inventions: Al-Razi the Medical Teacher.
