Dünya üzerinde, bir bayrak koleksiyoncusu için en zorlu dosya şüphesiz Afganistan’dır. Çünkü bu coğrafya, son yüz yılda o kadar çok rejim, o kadar çok darbe ve o kadar çok değişim gördü ki, bayrağı da ülkenin kaderi gibi sürekli değişti. 20. yüzyılın başından günümüze kadar 25’ten fazla kez şekil değiştiren bu sancak, adeta Asya’nın kalbindeki çalkantılı tarihin bir özeti gibidir. Ancak görselde gördüğünüz, siyah, kırmızı ve yeşil dikey şeritlerden oluşan ve ortasında beyaz bir mihrap taşıyan bu bayrak; modern Afganistan tarihinin en tanınan, en çok kabul gören ve uluslararası arenada en uzun süre dalgalanan sembollerinden biridir. Peki, bu üç rengin ardında yatan hüzünlü hikaye nedir? Ortadaki o karmaşık çizim bize ne anlatıyor? Gelin, Hindukuş Dağrafları'nın eteklerinden esen rüzgarın taşıdığı bu hikayeyi birlikte okuyalım.
Kralın Avrupa gezisi ve üç rengin doğuşu
Hikayemiz 1920’lere, Afganistan’ın modernleşme çabalarına öncülük eden Kral Emanullah Han’a uzanıyor. İngilizlere karşı kazanılan bağımsızlık savaşının ardından (1919), Kral Emanullah Avrupa’ya bir seyahate çıkar. Almanya ve Fransa gibi ülkelerin üç renkli (trikolor) bayraklarından çok etkilenir. Ülkesine döndüğünde, "Bizim de modern dünyada yerimiz var" mesajını vermek için yatay ve dikey çizgileri denemeye başlar.
İşte bugün gördüğümüz o siyah, kırmızı ve yeşil renklerin kombinasyonu, o dönemde bir devlet kimliğine bürünür. Her bir renk, rastgele seçilmiş bir kumaş parçası değil, bir dönemin kaydıdır:
-
Siyah (Geçmişin karanlığı): Bayrağın solundaki siyah şerit, 19. yüzyılın o zorlu, işgallerle dolu ve "korunan devlet" statüsündeki karanlık günlerini temsil eder. Aynı zamanda tarihsel olarak eski Horasan bölgesinin sancaklarına bir atıftır.
-
Kırmızı (Bağımsızlığın bedeli): Ortadaki kan kırmızısı, özgürlük için ödenen bedeldir. Özellikle 1919’da İngiliz İmparatorluğu'na karşı verilen III. İngiliz-Afgan Savaşı'nda dökülen şehit kanlarını ve "Cihad"ı simgeler.
-
Yeşil (Geleceğin umudu): Sağdaki yeşil şerit ise İslamiyet’i, refahı, baharı ve aydınlık bir geleceğe duyulan umudu temsil eder.
Buğday başaklarının arasındaki sır
Bayrağın kalbinde, kırmızı şeridin üzerine yerleştirilmiş beyaz bir arma görürsünüz. Bu arma, aslında Afganistan'ın binlerce yıllık tarım kültürünü ve derin inancını birleştirir.
Armanın en dış çeperini saran buğday başaklarına dikkat edin. Bu sadece ülkenin tarım toplumu olmasıyla ilgili değildir. Efsanelere göre, ilk Aryan kralı Yama, tacını buğday başaklarından yapmıştır. Ayrıca 1747 yılında modern Afganistan’ın kurucusu Ahmed Şah Durrani, kral seçildiğinde başına altın bir taç değil, bir buğday başağı takılmıştır. Buğday, bu topraklarda kralların ve halkın meşruiyet kaynağıdır.
Mihrap, minber ve Kelime-i Tevhid
Başakların ortasında, İslam mimarisinin en zarif detaylarından biri olan bir cami tasviri yer alır. Caminin içinde bir mihrap (Mekke’ye, kıbleye bakan oyuk) ve bir minber (imamın hutbe okuduğu merdivenli yapı) bulunur. Bu, Afgan halkının inancının devletin tam merkezinde olduğunu gösterir.
Caminin hemen üzerinde, güneşin doğuşunu andıran ışık huzmeleri arasında, İslam’ın temel inanç düsturu olan Kelime-i Tevhid "Lâ ilâhe illallah Muhammedün Resûlullah" (Allah'tan başka ilah yoktur, Muhammed onun elçisidir) yazar. Onun hemen üzerinde ise "Allahuekber" (Allah en büyüktür) ibaresi yer alır.
Altındaki gizemli rakam: 1298
Armanın en altında, buğday başaklarını birbirine bağlayan bir kurdele ve üzerinde Farsça/Peştuca harflerle "Afganistan" yazar. Ancak asıl dikkat çekici detay, caminin hemen altındaki rakamdır: 1298.
Tarih derslerinde 1298 yılını düşündüğünüzde aklınıza Osmanlı'nın kuruluşu gelebilir ama buradaki takvim farklıdır. Afganistan, Hicri Şemsi (Güneş) takvimini kullanır. Şemsi 1298 yılı, Miladi takvimde 1919 yılına denk gelir. Bu tarih, Kral Emanullah Han’ın İngiltere’den tam bağımsızlığı kazandığı yıldır. Yani bayrak, her dalgalanışında 1919’daki o zafer gününü hatırlar ve hatırlatır.
Değişimin rüzgarları
Bu bayrak, 2004 anayasasıyla resmileşen ve 2021 yılına kadar Kabil'deki başkanlık sarayında dalgalanan versiyondur. 2021 yılında yönetimin değişmesiyle birlikte fiili olarak yerine beyaz zemin üzerine siyah Kelime-i Tevhid yazılı sancak kullanılmaya başlansa da, bu üç renkli bayrak hala uluslararası arenada, spor müsabakalarında ve milyonlarca Afgan'ın gönlünde "Cumhuriyet" döneminin ve ulusal kimliğin bir parçası olarak yaşamaya devam etmektedir.
Sonuç: Bir kumaştan fazlası
Afganistan bayrağı, sadece bir devlet protokolü değildir. O, siyahla yas tutan, kırmızıyla savaşan ve yeşille dua eden bir halkın görsel günlüğüdür. Buğday başaklarıyla toprağa, cami figürüyle gökyüzüne bağlıdır. Hindukuş'un karlı tepelerinden Kabil'in tozlu sokaklarına kadar, bu bayrağın üzerindeki her ilmek, dünyanın en zorlu coğrafyalarından birinde hayatta kalma mücadelesinin sessiz tanığıdır.
Kaynakça
-
Kitap: Ewans, Martin. Afghanistan: A Short History of Its People and Politics. HarperCollins, 2002. (Sayfa 85-90, Bağımsızlık savaşı ve 1919 sonrası semboller).
-
Makale: Smith, Whitney. "Flag of Afghanistan". Encyclopedia Britannica. (Bayrağın renkleri ve tarihsel gelişimi üzerine detaylı analiz).
-
Kitap: Dupree, Louis. Afghanistan. Princeton University Press, 1973. (Afgan kültürü, buğday efsanesi ve kraliyet sembolleri).
-
Web Sitesi: Flags of the World (FOTW). "Afghanistan - Historical Flags". (20. yüzyıl boyunca değişen bayrakların kataloğu).
-
Belge: The Constitution of the Islamic Republic of Afghanistan (2004). Chapter 2, Article 19. (Bayrağın resmi tanımı ve oranları).
