Şanlıurfa’nın kavurucu güneşi altında, "Tek Tek Dağları"nın ıssız yamaçlarında rüzgar binlerce yıldır aynı şarkıyı söylüyor. Ancak son birkaç yıldır bu rüzgara, kazmaların ve fırçaların sesi karışıyor. Yıllarca tarihin akışını değiştiren Göbeklitepe’nin "küçük kardeşi" sanılan, ancak toprağın altından başını çıkardığında abisinden çok daha sert, çok daha "insani" ve çok daha gizemli bir hikayeye sahip olduğu anlaşılan bir yer burası: Karahan Tepe. Göbeklitepe, insanlık tarihinin "sıfır noktası" olarak lanse edilip tüm spot ışıklarını üzerine çekerken, sadece 46 kilometre ötede sessizce sırasını bekleyen Karahan Tepe, nihayet uykusundan uyandı. Ve uyandığında bize ilk söylediği şey şu oldu: "Bildiğiniz tarihi unutun, daha yeni başlıyoruz." Hazırsanız, Neolitik Çağ’ın bu yeni başkentine, taşların dile geldiği o büyüleyici atmosfere doğru bir yolculuğa çıkalım.
Göbeklitepe’nin "Vahşi" Dünyasından Karahan’ın "İnsan" Yüzüne
Göbeklitepe keşfedildiğinde dünya şoka girmişti. Avcı-toplayıcı atalarımız, henüz tarımı bile bulmadan devasa tapınaklar inşa etmişlerdi. Orada bizi akrepler, aslanlar, yılanlar ve tilkiler karşılamıştı. Göbeklitepe, doğanın vahşi gücüne duyulan bir korku ve saygı anıtı gibiydi.
Ancak Karahan Tepe’de senaryo değişiyor.
Kazı başkanı Prof. Dr. Necmi Karul ve ekibi toprağı kaldırdığında, karşılarında hayvanlardan çok insanları buldular. Karahan Tepe, Neolitik insanın doğadan kopup kendi yüzüne bakmaya başladığı, "Ben kimim?" sorusunu sorduğu yerdir.
Bunun en çarpıcı kanıtı, kireçtaşına oyulmuş o meşhur İnsan Başı heykelidir. Bu baş, sıradan bir heykel değildir. Anakayadan adeta fışkırır gibi oyulmuş, hafifçe yana eğilmiş, belirgin elmacık kemikleri ve huzurlu (belki de ürkütücü) ifadesiyle 11.000 yıl öncesinden bize bakmaktadır. Bu, o dönemin sanat anlayışının sanılandan ne kadar ileri, ne kadar "ekspresyonist" olduğunu gösteren bir başyapıttır.
Ritüelin Kalbi: Falluslar Odası ve Suyun Sırrı
Karahan Tepe’nin en ikonik yapısı, arkeologların "AD Yapısı" olarak kodladığı, ancak görenlerin tüylerini ürperten o gizemli odadır.
Yerin içine, ana kayaya oyulmuş 23 metre çapındaki bu alanın bir köşesinde, kayaya sabitlenmiş 11 adet dikilitaş bulunur. Fallus (erkeklik organı) şeklinde yontulmuş bu taşlar, bir sırtı andıran kavisli bir kenarda dizilmiştir. Ve tam karşılarında, kayanın içinden çıkan o insan başı durur.
Burası bir tapınak mı? Bir erginlenme (initiation) alanı mı?
Arkeologlar, bu alanın bir zamanlar su veya başka bir sıvıyla dolu olabileceğini düşünüyor. Odanın kenarında, sıvının akması için oyulmuş bir kanal ve yılan kabartması bulunuyor.
Hayal edin: Meşalelerin titrek ışığı altında, kabilenin gençleri veya seçilmişleri bu odaya giriyor. Fallus biçimli taşların arasından süzülen suyun (veya kanın?) içinde, karşılarındaki o taştan insan başıyla göz göze gelerek bir ritüeli tamamlıyorlar. Bu sahne, modern insanın hayal gücünü zorlayan, ancak atalarımızın inanç dünyasının ne kadar karmaşık ve derin olduğunu kanıtlayan bir tiyatrodur.
Büyük Kapanış: Tapınağı Neden Gömdüler?
Karahan Tepe ve Göbeklitepe’nin paylaştığı en büyük ve en tuhaf sır şudur: Bu tapınaklar yıkılmadı, terk edilmedi; özenle gömüldü.
Evet, yanlış duymadınız. Karahan Tepe’yi inşa eden o gizemli insanlar, yüzyıllar boyunca bu alanları kullandıktan sonra, inanılmaz bir iş gücü harcayarak tapınakların içini toprakla, taşla ve molozla doldurdular. Üstelik bunu yaparken heykellerin yüzlerine zarar vermediler, sütunları kırmadılar. Sanki ölen bir yakınlarını defneder gibi, tapınaklarını toprağa verdiler.
Neden?
Bir çağın sonu mu gelmişti? İnançları mı değişmişti? Yoksa bu alanlar, görevlerini tamamladıkları için mi kapatılmıştı?
Bazı teorisyenler buna "bir devrin kapatılması ritüeli" diyor. Belki de avcı-toplayıcılıktan yerleşik hayata ve tarıma geçerken, eski dünyanın kapılarını sonsuza dek kapatmak istediler. Karahan Tepe, bir kaçış değil, bilinçli bir vedaydı.
Leoparın Sırtında Bir Medeniyet
Karahan Tepe kazılarında bulunan bir diğer heykel, "Sırtında leopar taşıyan insan" figürüdür. Göbeklitepe’de hayvanlar insanlara saldırır pozisyondayken veya korkutucu dişleriyle betimlenirken, Karahan Tepe’de insan, hayvanı sırtlanmış, onunla bütünleşmiş, belki de ona hükmetmeye başlamıştır.
Bu, zihinsel bir evrimin taşa kazınmış halidir. İnsan, artık doğanın edilgen bir kurbanı değil, onun efendisi olmaya adaydır.
Taş Tepeler: Yalnız Değiliz
Karahan Tepe’nin keşfiyle anladık ki, Göbeklitepe çölde bir vaha gibi tek başına değildi. Şanlıurfa bölgesinde, "Taş Tepeler" (Stone Hills) projesi kapsamında Sefertepe, Sayburç, Harbetsuvan gibi 12 farklı noktada benzer yerleşimler tespit edildi.
Bu durum şunu gösteriyor: 12.000 yıl önce bu coğrafyada, birbirleriyle iletişim halinde olan, aynı inanç sistemini paylaşan, devasa organizasyonlar kurabilen muazzam bir "Neolitik Konfederasyon" vardı. Karahan Tepe, bu ağın en parlak, en sanatsal merkezlerinden biriydi.
Sonuç: Geçmişin Geleceğe Fısıltısı
Karahan Tepe’yi gezerken, sadece taşları değil, o taşları yontan ellerin nasırını, o odalarda yapılan ayinlerin yankısını hissedersiniz. Burası, medeniyetin "tesadüfen" kurulmadığını, insanın karnı doymadan önce ruhunu doyurma ihtiyacı duyduğunu haykıran bir manifesto gibidir.
Taşların fısıltısı bize şunu söylüyor: "Bizi ilkel sanıyordunuz, ama biz gökyüzünü izliyor, ölümü ve yaşamı sorguluyor, taşa ruh veriyorduk. Biz, sizin başlangıcınızız."
Göbeklitepe kapıyı araladı; Karahan Tepe ise o kapıdan içeri girdiğimizde karşılaşacağımız dünyanın ne kadar derin olduğunu gösteriyor. Ve kim bilir, Tek Tek Dağları'nın diğer tepelerinde daha ne sırlar uyanmayı bekliyor?
Kaynakça
Akademik Makaleler ve Raporlar:
-
Karul, Necmi. "Buried Buildings at Pre-Pottery Neolithic Karahantepe." Neo-Lithics 1/21: The Newsletter of Southwest Asian Neolithic Research, 2021. (Kazı başkanı tarafından yazılan temel akademik rapor).
-
Özdoğan, Mehmet. "Neolithic Period in Turkey." The Neolithic in Turkey, Arkeoloji ve Sanat Yayınları. (Bölgenin genel Neolitik bağlamı).
Kitaplar:
-
Schmidt, Klaus. Göbekli Tepe: En Eski Tapınağı Yapanlar. (Bölgenin arkeolojik altyapısını anlamak için temel eser).
-
Çelik, Bahattin. Karahan Tepe: New Discoveries in the Şanlıurfa Region. (Bölgedeki yüzey araştırmaları ve ilk bulgular üzerine).
Haber ve Web Kaynakları:
-
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı: "Taş Tepeler Projesi Tanıtımı". Erişim Linki
-
National Geographic: "Is this the world's first true statue?" (Karahan Tepe bulguları üzerine inceleme). Erişim Linki
-
Anadolu Ajansı (AA): "Karahantepe'de bulunan insan başı heykeli ne anlatıyor?" (Necmi Karul Röportajı). Erişim Linki
-
Arkeofili: "Karahan Tepe Nedir? Neler Bulundu?" Erişim Linki
