Bundan tam bin yıl önce, tıp dünyası sarsılmaz bir otoriteye boyun eğmişti: Antik Yunanlı hekim Galen. Galen’e göre kan, kalbin iki karıncığı arasındaki görünmez gözeneklerden geçiyordu. Bu bilgi, Orta Çağ Avrupa’sında kutsal bir metin gibi kabul ediliyor, kimse aksini iddia etmeye cesaret edemiyordu. Ta ki 13. yüzyılda, Şam’ın tozlu yollarından Kahire’nin görkemli hastanelerine uzanan bir dâhi ortaya çıkana kadar. Bugün modern kardiyolojinin babalarından biri sayılan İbnü’n-Nefis, sadece bir hekim değil; kalbin içindeki o gizli yolu, yani "Küçük Kan Dolaşımı"nı keşfeden gerçek bir tıp dedektifiydi.
Şam’dan Kahire’ye Bir Dehanın Yolculuğu
1213 yılında Şam yakınlarında doğan İbnü’n-Nefis, tıp eğitimini dönemin en gelişmiş merkezlerinden biri olan Nûri Hastanesi’nde tamamladı. Ancak onun merakı sınırları aşıyordu. Dönemin bilim başkenti Kahire’ye gittiğinde, kısa sürede Sultan’ın özel hekimi ve meşhur el-Mansûrî Hastanesi’nin başhekimi oldu.
Onu diğerlerinden ayıran en büyük özellik, kitaplarda yazana körü körüne inanmamasıydı. O, "Gözlem her şeydir," diyerek neşterini eline aldı ve Galen’in bin yıllık teorilerini masaya yatırdı.
"Görünmez Delikler" Masalının Sonu
Galen’in teorisi basitti: Kan, sağ karıncıktan sol karıncığa, kalbin ortasındaki duvardan (septum) geçiyordu. İbnü’n-Nefis ise yaptığı diseksiyonlar ve dikkatli gözlemler sonucunda şu sarsıcı cümleyi kurdu:
"Kalbin sağ ve sol odacıkları arasında doğrudan bir geçiş yoktur. Kalbin orta duvarı kalın ve gözeneksizdir."
Peki, o zaman kan nereye gidiyordu? İşte tıp tarihini değiştiren o büyük keşif burada gerçekleşti. İbnü’n-Nefis, kanın sağ karıncıktan çıkarak akciğer atardamarı yoluyla akciğerlere gittiğini, burada hava ile karıştığını (temizlendiğini) ve ardından akciğer toplardamarı ile kalbin sol tarafına geri döndüğünü fark etti. Bu, bugün "Küçük Kan Dolaşımı" (pulmoner dolaşım) dediğimiz sistemin dünyadaki ilk doğru tanımıydı.
William Harvey’den 350 Yıl Önce
Batı dünyası genellikle kan dolaşımının keşfini 17. yüzyılda yaşayan William Harvey’e mal eder. Oysa Harvey’den tam 350 yıl önce İbnü’n-Nefis, Şerhu Teşrîhi’l-Kânûn (Kanun’un Anatomi Şerhi) adlı eserinde bu süreci tüm detaylarıyla anlatmıştı.
Onun bu devrim niteliğindeki bilgisi, yüzyıllar boyunca İslam coğrafyasında elden ele dolaştı ancak Batı’nın bu keşfi tanıması için 1924 yılında Mısırlı bir tıp öğrencisi olan Muhyiddin et-Tatâvî’nin Berlin kütüphanesinde tozlu bir yazmayı bulması gerekecekti. Bu keşif, tıp tarihinin yeniden yazılmasına neden oldu.
Sadece Bir Hekim Değil, Bir Entelektüel
İbnü’n-Nefis’in zekâsı sadece tıpla sınırlı değildi. O aynı zamanda fıkıh, mantık ve felsefe konularında da otoriteydi. Hatta dünyanın ilk "teolojik bilimkurgu" romanlarından biri kabul edilen er-Risâletü'l-Kâmiliyye fi's-sîreti'n-nebeviyye adlı eseri kaleme alarak, ıssız bir adada doğup büyüyen bir insanın aklıyla evreni ve Tanrı’yı keşfetmesini anlatmıştı.
80 yaşına geldiğinde, mal varlığının tamamını ve kütüphanesini başhekimi olduğu hastaneye bağışladı. Ölürken bile tek bir amacı vardı: İnsanlığın acısını dindirmek ve cehaletin karanlığını bilimin ışığıyla dağıtmak.
Sonuç: Bir Kalp Atışı Kadar Yakın Miras
Bugün bir tansiyon ölçtürdüğümüzde ya da akciğerlerimize derin bir nefes çektiğimizde, İbnü’n-Nefis’in o keskin gözlemlerinin meyvelerini topluyoruz. O, sadece kanın yolunu bulmadı; aynı zamanda otoriteye karşı şüpheci ve bilimsel yaklaşımın ne kadar hayati olduğunu tüm dünyaya kanıtladı.
Kaynakça
Yerli Kaynaklar:
-
TDV İslâm Ansiklopedisi: İBNÜ’n-NEFİS - Tıp Alimi ve Filozof - (Cilt 21, Sayfa 119-122).
-
Prof. Dr. Fuat Sezgin: İslam'da Bilim ve Teknik, (Cilt 4: Tıp), İBTAV Yayınları. Link.
-
TÜBİTAK Bilim ve Teknik: Küçük Kan Dolaşımının Kaşifi: İbnü'n-Nefis.
Yabancı Kaynaklar:
-
National Center for Biotechnology Information (NCBI): Ibn al-Nafis, the first describer of the pulmonary circulation.
-
Encyclopaedia Britannica: Ibn al-Nafis - Muslim Physician.
-
West, J. B.: Ibn al-Nafis, the pulmonary circulation, and the Islamic Golden Age, Journal of Applied Physiology. Link.
Web Kaynakları:
-
Muslim Heritage: Ibn al-Nafis: The Discovery of Pulmonary Circulation.
-
World History Encyclopedia: Islamic Medicine in the Middle Ages.
