Cebinizdeki akıllı telefonun kamerasını açıp bir fotoğraf çektiğinizde, burnunuzun ucundaki gözlüğü düzelttiğinizde veya gece gökyüzünü izlemek için bir teleskoba sarıldığınızda, aslında bin yıl önce yaşamış tek bir adama teşekkür borçlusunuz. Batı dünyasının "Alhazen" olarak tanıdığı, Doğunun ise İbnü'l-Heysem olarak bildiği bu adam, sadece optik biliminin kurucusu değil; aynı zamanda "Bilimsel Yöntem" dediğimiz, modern bilimin omurgasını oluşturan sistemin de babasıdır. Ancak onun hikayesi, tozlu kütüphane raflarında değil; Nil Nehri’nin taşkın sularında, "Deli Halife"nin ölüm tehdidi altında ve karanlık bir odada hapsedildiği o yalnız yıllarda başlar. Hazırsanız, ışığın sırrını çözen bu büyük maceraya, 10. yüzyılın çalkantılı dünyasına gidiyoruz.
Nil’i Dize Getirme İddiası ve Büyük Kumar
Hasan İbnü'l-Heysem, M.S. 965 yılında bugünkü Irak’ın Basra kentinde doğdu. Müthiş bir matematik ve mühendislik zekası vardı. Ancak hayatının kırılma noktası, şöhretinin Mısır’a, Fatımi Halifesi El-Hakim’in kulağına gitmesiyle yaşandı.
Tarihçilerin "Deli Halife" (Mad Caliph) olarak andığı El-Hakim, sağı solu belli olmayan, acımasız ve megaloman bir liderdi. İbnü'l-Heysem, gençliğin verdiği bir özgüvenle (belki de biraz kibirle) şöyle bir iddia ortaya atmıştı: "Eğer Mısır'da olsaydım, Nil Nehri'nin taşmasını engelleyecek ve kuraklık zamanı su sağlayacak bir sistem kurardım."
Halife bunu duyunca hemen onu Kahire’ye çağırttı. "Gel ve yap!" dedi. İbnü'l-Heysem, Nil’in güneyine, bugünkü Asvan Barajı’nın olduğu yere gitti. Ancak nehri ve devasa şelaleleri görünce dehşete kapıldı. O günün teknolojisiyle Nil’i dizginlemek imkansızdı.
Kahire’ye döndüğünde önünde iki seçenek vardı: Ya Halife’ye "Yapamıyorum" deyip kellesinden olacaktı ya da bir çıkış yolu bulacaktı. İbnü'l-Heysem, hayatının en büyük oyunculuğunu sergiledi: Deli taklidi yaptı.
Halife, onu öldürmek yerine ev hapsine mahkum etti. Tüm mal varlığına el konuldu. İşte bilim tarihini değiştiren süreç, o evin karanlık odasında başladı.
Karanlık Oda (Camera Obscura) ve Ters Dönen Dünya
Yıllar süren ev hapsi boyunca İbnü'l-Heysem’in yapacak hiçbir işi yoktu. Sadece düşünmek ve gözlemlemek dışında...
Bir gün, zifiri karanlık odasında otururken, penceresindeki perdenin üzerindeki küçücük bir delikten içeri sızan ışığı fark etti. Bu ışık huzmesi, karşı duvara vuruyordu. Ancak şaşırtıcı bir şey vardı: Dışarıdaki manzara, duvarda ters bir şekilde belirmişti.
Bu, tarihteki ilk "Camera Obscura" (Karanlık Oda) deneylerinden biriydi.
İbnü'l-Heysem, ışığın düz çizgiler (doğrular) halinde yayıldığını keşfetti. Delik küçük olduğu için, yukarıdan gelen ışık ışınları aşağıya, aşağıdan gelenler ise yukarıya düşüyor, böylece görüntü ters oluşuyordu. Bu basit gözlem, fotoğraf makinesinin atasıydı.
Gözlerimizden Işın mı Çıkıyor?
O döneme kadar Antik Yunan bilginleri (Öklid ve Batlamyus), görme olayını şöyle açıklıyordu: "Gözlerimizden, fener gibi ışınlar çıkar ve nesnelere çarparak onları görmemizi sağlar." (Gözlem Teorisi / Emission Theory).
İbnü'l-Heysem, karanlık odadaki deneyleriyle bu 1000 yıllık dogmayı yerle bir etti.
"Hayır," dedi. "Gözlerimizden ışık çıkmaz. Eğer öyle olsaydı, gözlerimizi kapattığımızda ve açtığımızda yıldızları anında göremezdik veya güneşe baktığımızda gözümüz acımazdı."
Ona göre ışık, nesnelerden (güneşten veya lambadan) yansıyıp gözümüze geliyordu. Yani göz bir "projektör" değil, bir "kamera" idi. Görüntüyü yakalayan bir alıcıydı. Bu devrim niteliğindeki teori (Intromission Theory), optik biliminin temel taşını oluşturdu.
Kitâbü'l-Menâzır: Bilimin Kurallarını Yazan Kitap
İbnü'l-Heysem, tüm bu buluşlarını 7 ciltlik dev eseri **"Kitâbü'l-Menâzır"**da (Optik Kitabı) topladı. Ancak bu kitabı özel kılan sadece içindeki bilgiler değildi; o bilgilere nasıl ulaştığıydı.
O güne kadar filozoflar, doğa olaylarını sadece "akıl yürüterek" açıklamaya çalışırdı. İbnü'l-Heysem ise şöyle dedi: "Buna inanmayın, deney yapın!"
O, hipotez kuran, bunu deneylerle test eden, matematiksel olarak kanıtlayan ve sonuçları doğrulayan ilk kişiydi. Bugün "Bilimsel Yöntem" dediğimiz sürecin mucidi, Francis Bacon veya Descartes’tan yüzyıllar önce bu "çılgın" mahkumdu.
Gözün Anatomisi ve Psikolojisi
Çalışmaları sadece fizikle sınırlı kalmadı, biyolojiye de el attı. Gözün yapısını o kadar detaylı inceledi ki, mercek, retina, iris ve kornea gibi bölümleri tanımladı. Görme olayının gözde başladığını ama beyinde bittiğini savundu.
Hatta "Ay İllüzyonu"nu (Ay'ın ufuktayken tepedekinden daha büyük görünmesi) bile açıklamaya çalıştı ve bunun optik değil, psikolojik bir algı yanılması olduğunu, beynimizin mesafeleri algılama şekliyle ilgili olduğunu belirtti.
Batı’ya Uzanan Gölge: "Alhazen"
İbnü'l-Heysem 1040 yılında Kahire’de vefat ettiğinde, arkasında 200’den fazla eser bıraktı. Ancak mirası İslam dünyasıyla sınırlı kalmadı. Eserleri Latinceye çevrildiğinde, Avrupa’da bir şok etkisi yarattı.
Orta Çağ Avrupası’nın ünlü bilginleri Roger Bacon, Johannes Kepler ve hatta Rönesans dahisi Leonardo da Vinci, onun kitaplarını başucundan ayırmadı. Isaac Newton’un ışık üzerine yaptığı çalışmaların temelinde, yüzyıllar önce İbnü'l-Heysem’in o karanlık odada yaktığı kıvılcım vardı.
Sonuç: Dünyayı Görmeyi Öğreten Adam
İbnü'l-Heysem, bize sadece ışığın nasıl kırıldığını veya gözün nasıl gördüğünü öğretmedi. O, bize "gerçeğe" nasıl ulaşacağımızı öğretti: "Yazılanlara körü körüne inanma, doğayı sorgula, dene ve kanıtla."
Bugün uzayın derinliklerini çeken James Webb Teleskobu’ndan, tıp dünyasında kullanılan lazerlere kadar her optik teknolojide, Nil Nehri kıyısında hapsedilmiş o yalnız bilgenin ayak izleri var. O, karanlığa hapsedildiğinde pes etmedi; karanlığın içinde ışığı, ışığın içinde ise bilimin geleceğini buldu.
Kaynakça
Kitaplar:
-
Sabra, A. I. The Optics of Ibn al-Haytham. Warburg Institute, 1989. (İbnü'l-Heysem üzerine dünyadaki en yetkin akademik kaynaklardan biridir).
-
Steffens, Bradley. Ibn al-Haytham: First Scientist. Morgan Reynolds Publishing, 2006. (Bilimsel yöntemi icadı üzerine biyografik eser).
-
Topdemir, Hüseyin Gazi. İbnü'l-Heysem ve Yeni Optik. Lotus Yayınevi. (Türkçe literatürdeki en kapsamlı çalışmalardan biri).
Ansiklopediler ve Makaleler:
-
TDV İslâm Ansiklopedisi: İbnü'l-Heysem Maddesi. (Cilt 21, Sayfa 65-69).
-
UNESCO: Ibn Al-Haytham and the Legacy of Arabic Optics. (2015 Işık Yılı kapsamında hazırlanan rapor).
-
BBC Science Focus: The scientist who explained how we see. Erişim Linki
Web Kaynakları:
-
1001 Inventions: Ibn al-Haytham: The Man Who Discovered How We See. Erişim Linki
-
Britannica: Ibn al-Haytham - Biography & Facts. Erişim Linki
