Tarih kitapları genellikle 13. yüzyılı anlatırken sayfalarını "yıkım" mürekkebiyle boyar. Doğudan kopup gelen Moğol kasırgasının, kütüphaneleri yaktığı, nehirleri mürekkep rengine boyadığı ve medeniyetleri dümdüz ettiği o karanlık çağ... Ancak tarihin en büyük ironilerinden biri, tam da bu kaosun ortasında, bilimin en parlak ışıklarından birinin yanmasıdır. Bir yanda dünyayı yıkan Hülagü Han, diğer yanda o yıkımın ortasında "bana bir rasathane ver, sana gökyüzünü vereyim" diyen bir dahi: Nasiruddin Tusi. Bugün lise sıralarında sinüs, kosinüs, tanjant ile boğuşan öğrencilerin belki de ismini hiç duymadığı, ancak modern matematiğin "bağımsızlık bildirisini" yazan bu adamın, Alamut Kalesi'nin zindanlarından modern astronominin zirvesine uzanan nefes kesici hikayesine hoş geldiniz.
Kartal yuvasındaki tutsak alim
Nasiruddin Tusi, 1201 yılında bugün İran sınırları içinde kalan Tus şehrinde doğdu. Babası ona ilk dersleri verdiğinde, çocuğun zekasının sınırları zorlayacağı belliydi. Ancak Tusi, yanlış bir zamanda ve yanlış bir coğrafyada doğmuştu. Cengiz Han’ın orduları yaklaşırken, sığınacak güvenli bir liman aradı.
Kader onu, dönemin en gizemli ve korkulan tarikatı Haşhaşilerin kalesi Alamut'a sürükledi. Bazı tarihçiler onun orada saygıdeğer bir misafir olduğunu söyler, bazıları ise zorla tutulan bir esir. Ancak kesin olan bir şey var ki; Tusi, o sarp kayalıkların üzerindeki kütüphanede boş durmadı. Yıllarca izole yaşadı, gökyüzünü izledi, felsefe yazdı ve matematiğin derinliklerine daldı. Ta ki Moğol ordusu kapıya dayanana kadar.
Hülagü Han’ı bilimiyle büyüleyen adam
1256 yılında Hülagü Han, Alamut Kalesi'ni yerle bir etti. Normal şartlarda kaledekilerin kılıçtan geçirilmesi beklenirdi. Ancak Tusi, sadece bir bilim insanı değil, aynı zamanda keskin bir siyasi zekaydı.
Efsaneye göre Tusi, Hülagü Han'a yıldızların hareketlerini bildiğini ve gelecekteki zaferleri için ona rehberlik edebileceğini söyledi. Hülagü, bu sakin ve bilge adamdan etkilendi. Onu öldürmek yerine başdanışmanı yaptı. Bir yıkım ordusunun içinde, bilimin tohumları işte böyle yeşerdi. Tusi, Hülagü'yü ikna ederek Bağdat kütüphanelerinden kurtarabildiği binlerce kitabı koruma altına aldırdı.
Maraga: Dünyanın ilk büyük araştırma merkezi
Tusi, Hülagü Han'dan o güne kadar duyulmamış bir şey istedi: "Bana öyle bir rasathane yap ki, göklerin sırrını çözeyim." Hülagü kabul etti ve bugünkü İran'ın Azerbaycan eyaletinde bulunan Maraga şehrinde devasa bir kompleks inşa edildi.
Burası sadece bir gözlemevi değildi; 400.000 ciltlik kütüphanesi, Çin'den ve Endülüs'ten gelen bilim insanlarıyla tarihin ilk "araştırma enstitüsü"ydü. Tusi burada, 12 yıl sürecek gözlemlerine başladı. Hazırladığı "Zîc-i İlhânî" (İlhanlı Yıldız Kataloğu), yüzyıllar boyunca denizcilerin ve astronomların başucu kitabı olacaktı.
Trigonometrinin bağımsızlık bildirisi
Gelelim Tusi'nin başlığımızdaki asıl sıfatına. O güne kadar trigonometri (üçgen ölçümü), astronominin sadece bir alt dalıydı. Gökbilimciler yıldızların konumunu hesaplamak için bu hesaplamaları "araç" olarak kullanırdı.
Ancak Tusi, yazdığı meşhur eseri "Kitabü’ş-Şekli’l-Katta" (Kesenler Şekli Kitabı) ile masaya yumruğunu vurdu. Bu eserle trigonometriyi astronominin gölgesinden çıkarıp, başlı başına, bağımsız bir bilim dalı ilan etti.
Tusi, bu kitabında:
-
Düzlem ve küresel üçgenleri tanımladı.
-
Sinüs kuralını (Sine Rule) bugün bildiğimiz modern haline çok yakın bir şekilde formüle etti.
-
Altı temel trigonometrik fonksiyonu sınıflandırdı ve aralarındaki ilişkileri çözdü.
Eğer bugün mühendisler köprü yaparken veya gps uyduları konum belirlerken açıları kullanıyorsa, bunun temeli Tusi'nin o kitapta attığı "trigonometri bir matematiktir" imzasına dayanır.
Kopernik'e ilham veren "Tusi Çifti"
Tusi'nin dehası sadece üçgenlerle sınırlı kalmadı. O, Batlamyus'un (Ptolemy) "Dünya merkezli evren" modelindeki matematiksel hatalardan rahatsızdı. Gezegenlerin hareketlerindeki tutarsızlıkları çözmek için "Tusi Çifti" (Tusi Couple) adını verdiği bir geometrik model geliştirdi.
Bu model, iç içe geçmiş iki dairenin hareketine dayanıyordu ve doğrusal hareketin dairesel hareketlerden nasıl elde edilebileceğini gösteriyordu.
İşin en çarpıcı kısmı şudur: Tusi'den yaklaşık 250 yıl sonra, Polonyalı astronom Kopernik, modern astronominin temelini atarken (Güneş merkezli sistem), kitaplarında Tusi Çifti'ne çok benzeyen çizimler kullandı. Tarihçiler bugün hala Kopernik'in, Tusi'nin çalışmalarına ulaşmış olabileceğini ve ondan ilham aldığını tartışmaktadır.
Sonuç: Kaostan doğan düzen
Nasiruddin Tusi, 1274 yılında Bağdat'ta hayata gözlerini yumduğunda, geride sadece kitaplar değil, bir zihniyet devrimi bıraktı. O, en barbarca yıkımların yaşandığı bir çağda bile, kalemin kılıçtan daha kalıcı olabileceğini kanıtladı.
Moğol atlarının tozu dumanı arasında kaybolup gitmek yerine, gökyüzüne bakmayı ve oradaki matematiği yeryüzüne indirmeyi seçti. Trigonometri kitabını elinize aldığınızda, aslında sadece formülleri değil, bir medeniyetin küllerinden doğuşunun hikayesini de tutmuş oluyorsunuz.
Kaynakça
Kitaplar:
-
Boyer, Carl B. A History of Mathematics. John Wiley & Sons, 1991. (Trigonometrinin bağımsız bir disiplin haline gelişi ve Tusi'nin rolü - Sayfa 230-245).
-
Saliba, George. Islamic Science and the Making of the European Renaissance. MIT Press, 2007. (Tusi Çifti ve Kopernik bağlantısı üzerine detaylı analiz).
-
Sayılı, Aydın. The Observatory in Islam. Türk Tarih Kurumu Yayınları. (Maraga Rasathanesi ve Tusi'nin yöneticiliği hakkında temel kaynak).
Makaleler ve Ansiklopediler:
-
Britannica: Nasir al-Din al-Tusi. Erişim linki
-
Ragep, F. J. "Tusi and Copernicus: The Earth's Motion in Context". Science in Context, Cambridge University Press. (Tusi'nin astronomi üzerindeki etkisi).
-
TDV İslâm Ansiklopedisi: Nasîrüddîn-i Tûsî. Erişim linki
Web Kaynakları:
-
UNESCO: The 800th anniversary of the birth of Nasir al-Din al-Tusi. (2001 yılı anma etkinlikleri ve biyografik özet).
-
MacTutor History of Mathematics Archive: Al-Tusi Biography.
